Eigenlijk de oerversie van een klassieker

Harper Lee schreef tot nu toe maar één boek, een absolute klassieker: To Kill a Mockingbird. Nu Harper Lee 88 jaar is, verschijnt haar tweede, Go Set a Watchman. Die werpt weer een heel ander licht op de held uit dat eerste boek, Atticus: was dat wel zo’n rechtschapen, progressieve man?

Filmkijkers kennen Atticus Finch zo, als gespeeld door Gregory Peck in de verfilming van To Kill a Mockingbird uit 1962. Foto Silver Screen Collection / Getty

Het is de spoiler waarop niemand meer gerekend had – en eentje die het maatschappelijke aanzien van een literaire klassieker radicaal zou kunnen veranderen. Een sleutelfiguur in de roman To Kill a Mockingbird blijkt misschien niet zo vooruitstrevend als lezers decennialang hebben gedacht.

In die richting wijzen althans de voortekenen van Go Set a Watchman, het tweede boek van de Amerikaanse schrijfster Harper Lee. Vijfenvijftig jaar lang hield de schrijfster, nu 88 jaar, zich stil, terwijl haar beroemde en enige boek tientallen miljoenen malen is verkocht en een klassiekersstatus verworven heeft.

Go Set a Watchman, dat vandaag wereldwijd verschijnt (hier als Ga heen, zet een wachter), werpt nieuw licht op de gebeurtenissen in de klassieker die in 1960 verscheen, omdat het zich twintig jaar na het eerste boek afspeelt. Strikt genomen is het echter geen vervolg, maar een ‘oerversie’ van To Kill a Mockingbird, die drastisch afwijkt van de uiteindelijke roman. Het oorspronkelijke manuscript werd lang als verloren beschouwd, maar is begin dit jaar teruggevonden, maakte de uitgever van Lee toen bekend.

In dit ‘nieuwe’ boek leren we dat – spoiler alert – Atticus Finch allerminst vrij was van de racistische denkbeelden die hij zo vurig bevocht. De vader van hoofdpersoon Scout Finch was daarmee de grote held van To Kill a Mockingbird, omdat hij het als (blanke) advocaat aandurfde een zwarte man voor de rechter te verdedigen, tegen de (onterechte) beschuldiging van de verkrachting van een blank meisje. Dat werd hem in het gesegregeerde Alabama niet in dank afgenomen.

Een progressief voorbeeld

Maar hij boog niet. Buiten de roman groeide hij daarom uit tot een progressief voorbeeld – aan de hand van het boek kregen vele generaties Amerikaanse scholieren het verhaal van de rassenscheiding onderwezen, ouders vernoemden hun kinderen naar hem. Dankzij de heldhaftige Atticus werd de roman bovendien omarmd door de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, die in de jaren zestig wegliep met de roman.

Maar in Go Set a Watchman blijkt dat Atticus Finch een bijeenkomst van de Ku Klux Klan heeft bezocht en segregatie van zwarten en blanken toejuicht. Als zijn 26-jarige dochter dat hoort is ze, met de rechtszaak van vroeger in haar achterhoofd, gedesillusioneerd over haar vader.

Die onthulling was afgelopen weekend goed voor de nodige aandacht in Amerikaanse kranten. Die mochten ondanks de angstvallige geheimhouding van het boek al wél een recensie plaatsen – en de nodige publiciteit genereren. Een „schrijnend boek”, noemde de criticus van The Wall Street Journal het: een „verrassende weerlegging van het schitterende idealisme” van To Kill a Mockingbird.

Gevallen held

‘Ook gij, Atticus!’ en ‘Atticus, de gevallen held’ was de teneur van verraste en verbolgen Amerikanen, die op het nieuwtje reageerden op forums en sociale media. Ze vroegen zich af of ze een boek met die onwelgevallige strekking nog wel wilden lezen. Ze zagen hun held niet graag van zijn voetstuk vallen.

Dat ‘schitterende idealisme’ zat kennelijk niet altijd al in Atticus: het voerde pas de boventoon nadat het boek jarenlang geredigeerd was. Hoe kan dat? The New York Times speculeerde gisteren dat Lee’s literair redacteur het boek wellicht die kant op heeft geduwd om politieke redenen – onderwijl werkend aan een biografie van een sociale activist. „Ik was een beginnend schrijver, ik deed wat me gezegd werd”, is het enige wat Harper Lee, notoir publiciteitmijdend, er begin dit jaar over heeft losgelaten.

Dankzij de draai van Atticus’ karakter krijgt de verschijning van Go Set a Watchman wel bijna een politieke lading. Nu de raciale ongelijkheid sinds de politierellen van Ferguson opnieuw een beladen onderwerp is, zou de openbaring van Atticus’ ware aard uitgelegd kunnen worden als statement en als een literaire correctie op een van de weinige personages in To Kill a Mockingbird die eenduidig tot de ‘goeden’ behoorde. Zelfs wie een held lijkt, is uiteindelijk maar een mens – en ook jaren later is racisme nog niet uitgeroeid.