Rechter, Strafhof of toch tribunaal voor MH17?

om de daders van MH17 te berechten. Rechtvaardigheid voor slachtoffers en nabestaanden is prioriteit, zegt het kabinet. Maar hoe dat moet gebeuren, is onduidelijk.

Een straalmotor tussen de wrakstukken. Foto PIERRE CROM/ANP

Premier Mark Rutte wil dat Nederland inzet op berechting van de daders van MH17 door een internationaal tribunaal. Hij zei er wel bij dat „andere opties nog openliggen”. Dat verraadt realiteitszin, want aan zo’n VN-tribunaal kleven bezwaren. Wat zijn de opties?

1 Een VN-tribunaal

Samen met België, Maleisië, Australië en Oekraïne zet Nederland in op een door de Verenigde Naties georganiseerd tribunaal. Met die landen vormt Nederland het zogeheten joint investigation team, een team onderzoekers dat probeert de daders voor de rechter te krijgen. Rugdekking van de Veiligheidsraad zou zo’n tribunaal breed draagvlak geven en zou de kans op uitlevering van verdachten het grootst maken. Een uitspraak van de Veiligheidsraad kan lidstaten verplichten tot uitlevering.

Nadeel is dat het jaren duurt voordat zo’n tribunaal rond is. Over alles moeten lidstaten afspraken maken: waar het moet komen, wie de rechters moeten zijn, welke rechtsregels gelden.

Hoogleraar internationaal recht en victimologie Rianne Letschert vindt dat „Nederland hier veel beter over moet nadenken”. Zij doet onderzoek naar de ervaringen van slachtoffers met internationale tribunalen en is onder meer betrokken bij het Libanon-tribunaal in Leidschendam. Dat heeft tot taak de moord op Rafik Hariri, oud-premier van Libanon, te onderzoeken. Het is een ‘echt’ VN-tribunaal, door de Veiligheidsraad ingesteld in 2007. Aan veroordelingen is het tribunaal nog niet toegekomen. „Terwijl er wel een grote nieuwe organisatie wordt opgetuigd, waar zo vijfhonderd man werken. En de kans is reëel dat de verdachten nooit voor de rechters verschijnen.”

Over wat zo’n jarenlange procedure voor nabestaanden betekent, is Letschert voorzichtig – dat verschilt per persoon. De één verloor een opa, de ander zijn hele gezin. De één heeft financiële hulp nodig, de ander koestert misschien vooral wraakgevoelens. „Maar voor nabestaanden, blijkt uit onderzoek, kan het schadelijk zijn jarenlang bij een slepende rechtszaak betrokken te zijn.”

Cruciaal is dat Rusland al heeft laten weten tegen een MH17-tribunaal te zijn. Hoewel Moskou vorig jaar vlak na de ramp in algemene zin instemde met een resolutie waarin staat dat berechting van de daders plaats moet hebben. Zonder Moskou komt er geen dwingende resolutie van de Veiligheidsraad en dus geen verplichting tot uitlevering van verdachten.

2 Een gemengd tribunaal

Een volgende optie is dat de Algemene Vergadering van de VN een resolutie aanneemt waarin alsnog tot een tribunaal wordt besloten. Hierbij is een tweederde meerderheid genoeg en heeft Moskou geen vetorecht. Alleen zijn resoluties van de Algemene Vergadering veel minder dwingend dan die van de Veiligheidsraad.

De vijf landen van het gezamenlijk onderzoeksteam zouden vervolgens, met zo’n resolutie als ondersteuning, samen de rechtsgang kunnen organiseren. „Evengoed moeilijk”, waarschuwt de Tilburgse hoogleraar internationaal recht Willem van Genugten. Net zoals bij een ‘echt’ VN-tribunaal moeten ook hier afspraken gemaakt over rechtsregels, rechters en plaats van het tribunaal.

Het Lockerbie-tribunaal is een voorbeeld van zo’n gemengd tribunaal, al is dat wel een relatief eenvoudige variant. Een Schots hof op ‘neutraal terrein’ gezeteld, in Nederland, behandelde de aanslag op een Amerikaanse Boeing-747 die in in december 1998 nabij het Schotse Lockerbie neerstortte. Libië leverde na internationale druk en boycots twee verdachten uit aan dat hof. Dit hanteerde de Schotse rechtsregels.

In het geval van de MH17 zou de rechtsgang complexer uitvallen dan bij Lockerbie, omdat alle landen van het gezamenlijke onderzoeksteam betrokkenheid zouden willen. Voordeel is wel dat het internationale draagvlak groter is dan bij een nationale rechter het geval zou zijn.

3 Het Internationaal Strafhof

Het Internationaal Strafhof in Den Haag is de minst voor de hand liggende optie. Het Strafhof behandelt alleen zaken als het land waar het misdrijf is gepleegd, of het land waaruit de dader afkomstig is, aangesloten is bij het Hof. Rusland en Oekraïne zijn dat niet. Voorwaarde is ook dat geen andere staten bereid zijn de zaak te onderzoeken of te behandelen. In het geval van de MH17 zal in elk geval Nederland zelf willen vervolgen.

4 Een nationale rechter

Nabestaanden zal het weinig uitmaken of berechting door een internationaal tribunaal of door de Nederlandse rechter plaatsheeft, zegt hoogleraar Van Genugten. „Beide wegen zullen genoegdoening geven en het gevoel opleveren dat het recht zijn loop heeft gehad.” Bovendien heeft de rechtbank in Den Haag al een speciale afdeling met rechters en een Openbaar Ministerie, gespecialiseerd in internationale misdrijven.

Berechting door een Nederlandse rechtbank heeft als voordeel dat kan worden teruggevallen op een bestaand rechtssysteem, zegt hoogleraar Letschert. „Het is helder aan welk recht wordt getoetst en wat de mogelijke tenlasteleggingen kunnen zijn. En de meeste slachtoffers zijn van Nederlandse afkomst, dus berechting hier zou voor de hand liggen.”

Nadeel van deze optie is juist dát de meeste slachtoffers Nederlanders waren. In de publieke opinie van landen als Rusland en Oekraïne zou dan de opvatting kunnen postvatten dat de rechtsgang niet onafhankelijk is.

Waarom de berechting dan niet in Oekraïne zelf laten plaatsvinden? Daar heeft hoogleraar Van Genugten op zijn beurt geen vertrouwen in. Stel dat als hoofdverdachten enkele rebellen op de Krim worden aangewezen, zegt hij, dan „zijn de rechters misschien wel betrokken. Of ze hebben broers of zussen die dat zijn. Dat kan onmogelijk tot eerlijke, onafhankelijke rechtspraak leiden.”