Tabak is hier een keurig aangeharkt massagraf

25 juni 2015 – Meestal winden we ons meer op over één vermijdbare dode in eigen land dan duizenden in een ver land. Maar soms is de ramp dichtbij zo groot dat we wegkijken. Ieder jaar sterven in Nederland 20.000 mensen aan de gevolgen van roken. Een ramp zou je zeggen, ongeveer honderd neergestorte vliegtuigen.

25 juni 2015 - Meestal winden we ons meer op over één vermijdbare dode in eigen land dan duizenden in een ver land. Maar soms is de ramp dichtbij zo groot dat we wegkijken. Ieder jaar sterven in Nederland 20.000 mensen aan de gevolgen van roken. Een ramp zou je zeggen, ongeveer honderd neergestorte vliegtuigen.

Verplaats de camera naar een kleine commissiekamer in het gebouw van de Tweede Kamer, afgelopen dinsdagmiddag. In vrijwel volledige beslotenheid vergadert daar openbaar de commissie voor volksgezondheid, welzijn en sport. Onderwerp het ‘tabaksontmoedigingsbeleid’. Op een technische toon wordt het onderhoud van dit gereguleerde massagraf besproken. Rapporten, brieven, prognoses.

De staatssecretaris had de Kamer net laten weten dat het controleren van de leeftijdsgrens van achttien jaar waaronder verkoop van sigaretten verboden is niet opschiet. Winkels en cafés doen er weinig aan. Net als vorig jaar en het jaar daarvoor.

Wat stelt staatssecretaris Van Rijn voor? De branche nog een kans te geven. Maar als het volgend jaar niet beter is, dan zwaait er wat. Misschien.

De commissie is keurig volgens tijdschema uitgepraat. De staatssecretaris heeft weinig hoeven toezeggen. Eén ding valt op: Van Rijn is heel alert als hij omschrijft hoe contacten van zijn ministerie met de tabaksindustrie verlopen. Terughoudend en transparant. Vorig jaar heeft de Stichting Rookpreventie Jeugd een rechtszaak aangespannen tegen de Staat der Nederland. Eis: stoppen met alle contacten met de tabaksindustrie.

Het ministerie overtrad al tien jaar het internationale WHO-Verdrag dat meer dan technische overheidscontacten met de tabaksindustrie verbiedt. Mede door verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur heeft de stichting vastgesteld dat de tabakslobby kind aan huis was bij het ministerie en ruimschoots meedacht over voorgenomen beleid. Zo kon de leeftijdsgrens makkelijk worden verhoogd van 16 naar 18 jaar - de industrie vond het best.

De werkelijkheid is dat iedere dag 200 jongeren beginnen met roken. Na vier weken zijn er 126 verslaafd. Mede daardoor komt de industrie aan haar 40.000 nieuwe rokers die de plaats innemen van de 20.000 die in rook zijn opgegaan. En dat terwijl roken een vermijdbare dood is.

De kersverse CDA-senator Niek-Jan van Kesteren opende een aantal jaren geleden in zijn hoedanigheid van directeur van werkgeversorganisatie VNO/NCW een conferentie over illegale tabakshandel en accijnzen met een klacht over de ‘hypocriete’ behandeling van tabak. In Den Haag klaagt men over de schadelijke gevolgen van roken, maar men verhoogt voortdurend de accijns op die verderfelijke waar.

Daar had de VNO-voorman gelijk in. De politieke meerderheid spreekt met twee tongen en handelt slap. Van Kesteren zei ook, ter herinnering, dat het om een legaal product gaat, waar men fatsoenlijk mee hoort om te gaan.

Dat klopt formeel. Het is alleen de vraag of dat zo moet blijven. Het kopen en gebruiken van vuurwapens is ook aan banden gelegd. De meeste drugs zijn verboden en onderwerp van veel justitiewerk. Tabak maakt veel meer slachtoffers.

Inderdaad, de staat haalt jaarlijks rond de 2,5 miljard aan tabaksbelasting op. De helft van het bedrag waarmee het kabinet nu arbeid goedkoper wil maken. Met de kosten die roken met zich meebrengt is het iets ingewikkelder gesteld. Volgens VWS werd in 2010 bijna 3 miljard uitgegeven aan gespecialiseerde zorg voor de gevolgen van roken. Het is onduidelijk of ermee verband houdende sociaal-maatschappelijke en medische schade voldoende is meegerekend.

Echt ingewikkeld wordt het als de extra kosten worden becijferd voor het geval dat die tabaksslachtoffers niet waren gaan roken of tijdig waren gestopt. Dan worden zij ouder en hebben later alsnog allerlei medische en andere zorg nodig. Dat zou volgens theoretisch onderzoek meer kosten. Maar de eerste die hardop zegt dat we daarom het roken moeten bevorderen moet nog opstaan.

Onverstandig gedrag is maar een beetje een vrije keus. Om het nuttigen van overbodige en ongezonde snacks tegen te gaan subsidieert de overheid het malle JOGG-programma (jongeren op gezond gewicht). Daarin denkt de grote industrie mee over slank en gezond worden.

Schoolpleinen rook- en vetvrij, het is de vraag of je dat kunt afdwingen. Maar de veroorzakers zijn niet je meest geloofwaardige raadgevers. Zelfs als de overheid zich tegenwoordig minder laat belobbyen door Big Tobacco dan wordt het hoog tijd de fictie tedoorbreken dat tabak een product als ieder ander is.

Sigaretten zijn geen lifestyle-product. Ja, zelfmoord is een vrije keus, maar de handleiding wordt niet vrij beschikbaar gesteld op 60.000 verkooppunten.

email: opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes