‘Als Merkel volgend jaar VN-chef kan worden, dan is ze weg’

In haar derde termijn groeit de kritiek op de machtigste vrouw van Europa, ziet de man die haar aannam, voormalig CDU-spindoctor Peter Radunski. „Ze heeft een probleem: hoe gaat ze de geschiedenis in?”

„ Merkels kleding is bijna geniaal: altijd een broek, steeds een ander jasje.” Foto Reuters

‘Ik ken Merkel al sinds ik haar na de val van de Muur in dienst nam als medewerker publiciteit. Ze heeft me totaal verrast. Omdat ze aanvankelijk niets moest hebben van marketing en publiciteit, maar intussen een heel eigen stijl heeft ontwikkeld. Ze heeft veel bijgeleerd en inmiddels is publiciteit voor haar een kernthema en heeft ze haar persoonlijke marketing uitstekend onder controle. Vroeger zei ze: „Ik doe niet mee aan dat theater.” Dat kon je zien aan haar kapsel en aan haar kleren. We moesten allemaal op haar inpraten om dat te veranderen.

Van imagobuilding en marketing moest ze niets hebben: West-Duitse quatsch. Ze wilde zichzelf zijn. Dat willen veel politici, maar ze zijn niet zichzelf als ze in de openbaarheid treden. Een publiek figuur moet een bepaalde karakteristieke vormgeving hebben.

Zij verzette zich ertegen. En de permanente campagnestaf van Helmut Kohl, waartoe ik zeventien jaar behoorde, wilde zij ook niet gebruiken. We waren met twintig tot dertig man en als we vergaderden, zat Kohl dat voor. Ze heeft daar een streep onder gezet, wil niet in de minderheid zijn. Ze werkt nauw samen met twee vrouwelijke adviseurs. Die twee hebben een ongelooflijke invloed, meer dan een partijsecretaris.

Incidenteel, zoals bij verkiezingscampagnes, roept ze wel mijn hulp in. Altijd gesprekken onder vier ogen. Ik heb haar bij haar eerste campagne in 2005 advies gegeven. En haar toen bekritiseerd omdat ze met haar man een interview had gedaan in echt heel vreselijke kleren. Die waren niet tweedehands, maar vierdehands. „Ik hoef er toch niet uit te zien als alle anderen”, vond ze. Nu ja, het duurde ook een tijd voordat we Kohl uit zijn oude colbertje hadden gepraat.

Thema ouderen

„Ik heb haar ook geadviseerd bij de campagne van 2013, over ouderen. Merkel vroeg mij: „Kan ik weer bondskanselier worden?” Ik zei: ‘Als u niet meer dan 50 procent haalt bij de mensen boven de 60 is uw bondskanselierschap voorbij’. Vandaar al die aandacht voor pensioenen in die campagne. Overigens vond ik de CDU-maatregel om oudere moeders nog wat extra’s te geven, de Mütterrente, nergens voor nodig. Dat was verkeerd en het kost erg veel geld: bijna 7 miljard euro per jaar. Daarbij komt dan ook die verlaging van de pensioengerechtigde leeftijd die de SPD wilde. Dat zijn zulke stommiteiten!

Vaak wordt gezegd dat zij gewoon sociaal-democratisch is. Dat vind ik overdreven. Onder Kohl deden we ook al aan stolen issues, zoals Amerikanen dat noemen. Er was een eenvoudige formule. Internationaal voerden we onze eigen politiek: vast aan het Westen, helder tegen het Oosten, anticommunistisch. Maar bij economische thema’s ontleenden we ook veel aan de SPD.

Als Merkel advies vraagt, wil ze altijd weten wat ze moet doen. De vraag hoe ze overkomt, laat ze voortdurend door de afzonderlijke tak van het permanente verkiezingsonderzoek van de publieke omroep ZDF bijhouden. Ik ben ervan overtuigd dat ze daar meer in gelooft dan ik. Ze heeft bijna nooit iets gedaan waar de meerderheid tegen was. Maar de kwestie met de Grieken zou zoiets kunnen worden. Rond de redding van Griekenland loopt Merkel het gevaar af te wijken van de stemming in het land. Griekenland redden is niet populair bij ons. Maar Merkel zegt niet meer: „Mislukt de euro dan mislukt Europa.” Dat impliceerde een harde lijn ten aanzien van Griekenland. Ze zegt nu: “Waar een wil is, is een weg.” En iedereen weet wat ze wil: het vermijden van een Grexit. Het is bekend dat ze geen afstand wil doen van ook maar een klein stukje Europa. Dat geldt ook Cameron en de Britten. Ze doet er alles voor om Europa bij elkaar te houden. Ze wil niet het beeld: Kohl heeft de EU opgebouwd, Merkel heeft hem kapot gemaakt. Zo ontstaat geschiedenis in Duitsland.”

Doorzettingsvermogen

„En zo komen we bij een kernpunt van haar marketing: ze wil geen fouten maken. Dat gaat zo ver, dat ze ook geen controversiële thema’s wil aanpakken. Kohl had het NAVO-dubbelbesluit, de stationering van kruisraketten in West-Europa. Ik voerde de verkiezingscampagne en zag dat 80 procent ertegen was! Toch heeft Kohl dat gedaan, en de verkiezingen met ongekende winst gewonnen. Dan gaat het niet om de inhoud maar het gevoel dat de politicus karakter heeft, dat hij een overtuiging heeft die hij wil doorzetten, dat hij het land leidt.

Merkel geeft geen leiding. Ze modereert een resultaat bij elkaar. We hebben daar aanvankelijk om gelachen, maar het is succesvol.

Ze praat ook niet over zaken die het land bedreigen. Als Duitsland werd bedreigd door een zondvloed, zou ze dat laat melden. Concreet: waar het gaat over de bewegingen van de Russische president Poetin, stelde minister Von der Leyen (Defensie) vorig jaar voor preventief troepen naar het oosten te verplaatsen. Merkel wees dat per ommegaande van de hand.

Haar sterke punt ligt in de mathematica, ze is heel berekenend, kan zich niet zo goed programmatisch, idealistisch of visionair opstellen. Ze wil dat ook niet. Het hoort wel bij politiek en toch doet ze het niet.

Wat ook ontbreekt: ze valt nooit iemand aan. Een kiezer heeft altijd twee motieven om te kiezen. Hij is voor iets en hij is tegen iets. Die laatste motivatie gebruikt zij niet. Ze valt de SPD niet aan. Wat je ook tegen haar zegt. Heel lang heeft ze ook alleen maar kiezers verloren. Dat vergeten de mensen, omdat ze hoge populariteitscijfers heeft. De enige reden waarom ze steeds won, is dat de SPD nóg meer kiezers verloor.

Merkel houdt er een erg persoonlijke vorm van marketing op na. Nooit eerder gezien. Bij Kohl moesten we altijd zeggen: ga een keer naar buiten, maak een praatje met de mensen. Geef iemand een hand. Het heeft lang geduurd voor hem dat goed lukte.

Merkel is heel anders. Op persoonlijk vlak is ze heel aardig. Zo had ik laatst een bestuursvergadering bij het wetenschappelijk bureau van de CDU, de Konrad Adenauer Stichting. Merkel zat pal tegenover me. Ik ben geen vertrouweling, maar dan is ze toch nieuwsgierig en opgewekt, maakt grapjes als een jong meisje.

Merkel let heel goed op waar ze heen gaat. Zo gaat ze voor de eigen achterban naar Bayreuth, naar de Richard-Wagner-Festspiele. En ze gaat naar publieke discussies om met mensen te praten. Of ze gaat naar de bioscoop om een nostalgische Oost-Duitse film te bekijken, of ze doet inkopen in een winkelstraat. Ik wed dat ze totaal geen verstand van voetbal had. Nu wel: steeds duikt ze op in het stadion of in de kleedkamer als het nationaal elftal wint.

Al die dingen werken om gratis publiciteit te genereren. Foto’s van haar zijn top. Haar kleding is bijna geniaal. Wel een beetje mathematisch. Altijd een broek en steeds een ander jasje. Andere vrouwelijke politici imiteren haar. Merkel heeft veel van Hillary Clinton geleerd. Zo hebben we dat haar ook een beetje bijgebracht. Hillary was een keer hier op bezoek, en had twéé stilisten bij zich. Merkel realiseerde zich dat dit nodig is. Nu heeft ze die ook in huis.

Betaalde reclame, met posters en foto’s, gaat ook prima. Ze is geliefd, dat slaat aan. Verbaal is ze niet sterk, maar er valt niets aan te verbeteren, het lijkt haar niet te schaden.

Met het mobiliseren van de partij gaat het niet goed en zelfs achteruit. Ik zei vroeger altijd: als je een christen-democraat ’s nachts wakker maakt, moet hij drie punten kunnen noemen waarom je CDU moet stemmen. Dat was altijd mijn doel en dat kon iedereen ook. Nu niet meer. Een kernpunt zijn we kwijt: anticommunisme. CDU’ers weten nu niet meer waar hun partij voor staat. Dat is iets heel nieuws.

Merkels kernthema is: het gaat goed met jullie en dat hebben jullie aan mij te danken. Maar ze mobiliseert haar partijgenoten niet om de straat op te gaan. Dat heeft ook te maken met het feit dat de doorsneeleeftijd van de partijleden zestig jaar is. Die mensen rennen niet zo hard meer.

De manier waarop Merkel haar vingers vouwt tot een ruit is haar beeldmerk geworden. Dat werd haar ooit gevraagd door een fotograaf. Het bevalt haar. Ik heb gezorgd voor het immense beeld bij het centraal station in Berlijn bij de laatste campagne. Je zag haar gezicht niet eens, vooral haar handen die de ruit maakten. Een reclamebureau had het voorgesteld, maar de campagneleiding wilde het aanvankelijk niet. Het beeld is de wereld overgegaan. Het zei meer dan alle slogans die we hadden kunnen bedenken, en daaraan zie je ook dat ze nu zeker zo marketingbewust is als alle andere toppolitici.

Er is wel een probleem: hoe gaat ze de geschiedenis in? Adenauer was de man die het land richting gegeven heeft: economie en binding aan het Westen. Brandt was: verbinding leggen met Moskou. Kohl was Europa en de Duitse eenwording. Schröder: de sociaal-economische ‘Agenda 2010’. Bij Merkel is het moeilijk te zien wat er in de geschiedenisboekjes komt. De Energiewende functioneert niet. De Oekraïne-crisis duurt voort. Het redden van de euro is ongewis. Het zorgen voor stabiliteit tijdens de economische crisis? Zaken die haar zijn overkomen, die ze oplost. Geen projecten die ze gewild heeft.

Merkels macht is gebaseerd op haar positie als bondskanselier. Maar ook op het bij elkaar houden van de CDU. Dat lukt haar door wat de Amerikanen coat tailing noemen: op de slippen van de lijsttrekker verkozen worden. Er zaten nog nooit zoveel CDU-afgevaardigden in de Bondsdag als nu, en allemaal op de slippen van Merkel. En die afgevaardigden weten dat en die zijn daarom loyaal aan haar. Daar ligt haar macht.”

Geen concurrent

„Haar macht berust ook op het wonderbaarlijke toeval dat ze geen concurrent heeft. Bij Kohl liepen op de achtergrond altijd vijf anderen rond, waarover de pers schreef dat die allemaal beter waren dan hij. Dat klopte niet, maar niettemin.

Daarbij komt dat Merkel, zoals gezegd, alleen maar verkiezingen gewonnen heeft. Iedereen gaat ervan uit dat ze in 2017 weer kan winnen. Ik betwijfel echter of ze het nog een keer doet. Met bondskanseliers die langer dan drie termijnen bleven, liep het slecht af. Adenauer moest aftreden. Kohl maakte een puinhoop van de laatste vier jaar en Merkel zal het niet beter vergaan. Er is ook nog nooit zo veel kritiek op haar geweest als nu. Dat is een signaal. Ze wordt in hoofdredactionele commentaren voortdurend bekritiseerd. De filosoof Jürgen Habermas schreef een stuk tegen haar in de Süddeutsche Zeitung. Met name de kwestie met de Grieken zal niet bijdragen aan haar succes. Dat thema komt nog terug en zij zal nog meer kritiek krijgen. Ze weet dat ook, want ze is de briljantste politicus die ik ooit heb meegemaakt. Ze zal niet vóór 2017 vertrekken. Behalve als ze secretaris-generaal van de VN kan worden, als Ban Ki-moon volgend jaar vertrekt. Ik geloof dat ze dat het allerliefst wil, en het zou ook verstandig zijn. Die positie past goed bij haar aanpak, bij haar rustige en vriendelijke aard. En de functie heeft gewicht. Zoiets wil ze wel. Politici van haar kaliber kunnen nu eenmaal moeilijk helemaal stoppen.”