Wie doodde 54 jaar terug VN-chef Hammarskjöld?

VN-topman Ban Ki-moon wil dat bijna 54 jaar na dato bekend wordt wie zijn verre voorganger heeft gedood.

Dag Hammarskjöld rond 1960 Foto AFP

1 Waarom was Dag Hammarskjöld een mondiale speler?

De Zweedse topdiplomaat werd in 1953 de tweede secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij was een eigenzinnig, idealistisch denker die – in een tijd dat de Koude Oorlog de wereld verdeelde in twee kampen – een onafhankelijke koers volgde. In de nacht van 17 op 18 september 1961 stortte het vliegtuig waarin hij zat, neer nabij het vliegveld van Ndola, in het tegenwoordige Zambia.

2 Waarom wil VN-topman Ban Ki-moon nu onderzoek ?

Een jammerlijk ongeluk, mogelijk veroorzaakt door een fout van een oververmoeide piloot, werd gezegd toen het schokkende nieuws naar buiten kwam. Maar er waren ook speculaties over een aanslag: politieke afrekening. Hammarskjöld was in de regio om te bemiddelen in de crisis rond Katanga, de aan grondstoffen rijke provincie die in een afscheidingsoorlog met Congo verwikkeld was en werd gesteund door België. Gesuggereerd is dat Hammarskjölds vliegtuig was neergehaald, in opdracht van en/of met medeweten van landen als de VS, het Verenigd Koninkrijk of Zuid-Afrika. Een VN-onderzoek concludeerde in maart 1962 dat het onmogelijk was een eenduidig en definitief oordeel te vellen over de oorzaak. Dankzij nieuwe gegevens is volgens Ban verder onderzoek nu nodig.

3 Waarom zou een doorbraak deze keer mogelijk zijn?

Onderzoekers hebben in de loop der jaren bewijsmateriaal aangedragen voor een aanslag. Vermoed wordt dat de DC-6 door een gevechtsvliegtuig werd beschoten of vanaf de grond werd neergehaald. In 2013 concludeerde een internationale, juridische commissie – na doorpluizen van documenten en getuigenverklaringen en na gesprekken met deskundigen – dat er „hardnekkig bewijs” is dat Hammarskjöld doelwit was van een aanslag of een andere „bedreiging”.

In december droeg de Algemene Vergadering van de VN Ban Ki-moon op een onafhankelijk commissie te benoemen om te beoordelen of hernieuwd onderzoek inderdaad zinvol is. Dat panel, onder leiding van de Tanzaniaanse aanklager Mohamed Chande Othman, sprak met twaalf nieuwe getuigen in Zambia en spitte archieven door in België, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Zo kwam genoeg aanvullend materiaal boven water om nieuwe studie te rechtvaardigen, aldus de aanbeveling aan de VN.

4 Komt de waarheid nu wel boven water?

Dat is niet waarschijnlijk. De Algemene Vergadering wil unaniem dat de dood van de voormalig secretaris-generaal wordt opgehelderd. Maar in de praktijk is de opstelling iets anders. Onder andere de VS, het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Afrika hebben in het verleden geweigerd bepaalde geheime documenten over te dragen of zeiden daartoe niet in staat te zijn. Ook het onderzoekspanel onder leiding van de Tanzaniaanse aanklager kreeg dit jaar nul op het rekest bij zijn poging documenten en transcripties in handen te krijgen, die „mogelijk” kunnen bijdragen aan het blootleggen van de waarheid.

Zambiaanse ooggetuigen zeggen dat er destijds een of meer straaljagers in de buurt van de DC-6 van Dag Hammarskjöld vlogen en dat het toestel brandend neerstortte. Radioverkeer werd afgetapt door Amerikaanse luisterposten in Griekenland en op Cyprus. In Zuid-Afrika werd het bestaan gesuggereerd van ‘Operatie Celeste’, opgezet om in samenwerking met de CIA Hammarskjöld uit te schakelen.

Zo zijn er tal van sporen die nog moeten worden gevolgd, aldus de onderzoekers. Eén mogelijkheid kan wel worden uitgesloten. Er is gesuggereerd dat Hammarskjöld werd vermoord nadat hij de crash had overleefd. Die hypothese kan definitief in de prullenbak, blijkt uit het 99 pagina’s tellende rapport.