Vol overgave luisteren naar de transistorradio

De expositie Overal muziek laat revoluties zien in de wereld van de muziekapparatuur.

Tienerkamer van een grote fan van de Beatles in 1964 met een radio-pickup. Foto Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Peike Reintjes

Het ultieme zomergevoel in de jaren zestig was op het strand of aan het zwembad luisteren naar de transistorradio. Uit de voor die tijd ongelooflijk compacte radio ter grootte van een damestasje, klonken de Beatles, Elvis Presley, Rolling Stones, Jimi Hendrix. De transistorradio gaf de jeugd een stem en identiteit.

De tentoonstelling Overal muziek in het Teylers Museum in Haarlem laat de revoluties zien die de voorbije anderhalve eeuw plaatsvonden in de wereld van het opnemen, reproduceren en beluisteren van muziek. Dankzij geluidsapparatuur kunnen we overal naar muziek luisteren, niet alleen in de pop- of concertzaal. Alleen dat is al een omwenteling van de eerste orde. Op de expositie prijken enkele schoonheden van transistors van merken als Philips, Nordmende, Grundig en zelfs Dansette. Voor echte retroliefhebber is dit de mooiste transistor, met zijn felle rode kleuren en gestileerde vormgeving. Ter illustratie van het jaren zestig zomergevoel toont het museum een grote foto van zonnebadende meisjes die vol overgave naar het toestel luisteren, een Philips.

Op de expositie in Haarlem maken we een tijdreis. Tal van voorwerpen komen uit de eigen collectie, zoals bijvoorbeeld de fonautograaf die de stamvader is van alle apparaten waarmee muziek werd opgenomen en afgespeeld. Het ontwerp dateert uit 1865 en is de directe voorganger van de fonograaf van Edison, die weer aan de wieg staat van de grammofoonspeler. De fonautograaf brengt in principe geluid voort op dezelfde manier: een stift die over papier gaat veroorzaakt geluid en een hoorn, gemodelleerd naar het menselijk oor, versterkt dat.

In Nederland was de Haagse radiopionier ingenieur Idzerda de eerste die in zijn kamerstudio uitzendingen met een orkest verzorgde. Dat was in de jaren twintig. Een ingewikkeld stelsel van buizen, geleiders, koperdraad en kronkelende bedrading geeft aan zijn nagebouwde studio de allure van een laboratorium. Tijdens de opname brandt een rood lampje: „Brandt dit licht dan... koppen dicht.”

Op kleurrijke wijze brengt de tentoonstelling de revoluties in de muziekapparatuur in beeld met pick-up, cassettebandjes, bandrecorders en jukebox. Uitvindingen volgen elkaar razendsnel op. Telkens gaat het erom de muziek overal te kunnen beluisteren. De jukebox in het café of de danszaal. De radio of de pick-up in de huiskamer. Wat wij nu vanzelfsprekend vinden, hebben we te danken aan natuurkundigen die de geheimen van klank onderzoeken.

Het zijn revoluties die hun effect kennen tot in de tienerkamers: op je eigen pick-up, met zijn gebogen arm en de naald die de groeven van de plaat aftast, luisteren naar je eigen muziek.