Een gevaarlijk reispakket

Volgens migratiekenner is de eerste stap vol gevaren: prostitutie, slavenarbeid, mensensmokkelaars.

In Brussel is het migratiealarm afgegaan nadat er in april honderden bootvluchtelingen zijn omgekomen. Daardoor gaat de aandacht vooral uit naar het laatste stuk van de reis van migranten, over zee. Arezo Malakooti, directeur Migratieonderzoek van Altai, een adviesbureau voor organisaties in zich ontwikkelende landen, brengt sinds een paar jaar de eerste etappes van de reis in kaart. Met minder doden (dit jaar ongeveer vijftig), maar enorme ontberingen.

Er lopen verschillende routes door Afrika naar de Middellandse Zee. Wat zijn de gevaren?

„De hele reis is vol risico. Als ze door de Sahara moeten, worden ze in een pick-uptruck op elkaar gepakt, dagen achter elkaar in de hitte. De smokkelaars zijn vaak meedogenloos: als je ziek wordt zetten ze je eruit, om te voorkomen dat andere mensen ook ziek worden.”

„Specifieker: bij de grens tussen Eritrea en Soedan worden veel migranten ontvoerd, vooral door leden van de Rashidastam. Die eisen dan losgeld, vaak tienduizenden dollars. Als de migranten dat niet hebben, moet de diaspora te hulp schieten: familie en vrienden in Europa.”

„Een plaats als Arlit in Niger is berucht wegens de seksuele uitbuiting. Vrouwelijke migranten uit West-Afrika kunnen zich in hun eigen regio gemakkelijk zelfstandig bewegen, maar in Niger hebben ze smokkelaars nodig, en dus geld. Soms hebben ze dat niet, en dan worden ze onderweg gedwongen zich te prostitueren.”

En dan komt voor velen de chaos van Libië.

„Ook onder Gaddafi waren er al veel migranten die naar Libië gingen om te werken. Dat was door zijn olie beter af dan de buurlanden. Nu het geweld is toegenomen, willen veel migranten die geen werk meer hebben, verder, naar Europa. Bovendien schept de chaos mogelijkheden voor smokkelaars. Er zijn ook aanwijzingen dat de milities betrokken zijn bij smokkel. Daar is veel geld mee te verdienen.”

U heeft in 2013 onderzoek gedaan en zes maanden geleden nog eens. Wat is er veranderd?

„De dynamiek van het smokkelen is veranderd, om twee redenen. Er zijn veel meer Syriërs op de route die meer geld hebben dan migranten uit de Sahel of Eritrea, en dus ook meer opties. Een andere reden is de algemene groei in het aantal migranten. Eritrese migranten hebben maar één optie: die moeten via Soedan naar Libië. Syriërs hebben meer opties. Daarom gaan smokkelaars verschillende pakketten aanbieden. Als je extra betaalt, krijg je een veiliger reis, met een reddingsvest en een plaats op het bovendek in plaats van het benedendek. Soms wordt ook reis tot aan het eindpunt in Europa aangeboden. En vorig jaar is marketing belangrijker geworden. Dat gebeurt nu steeds vaker gewoon via sociale media.”

Is er veel verschil tussen een mensensmokkelaar, die een dienst aanbiedt, en een mensenhandelaar?

„In de praktijk is er veel overlap. Zo’n reis gaat vaak in etappes, met verschillende smokkelaars. Als je dan in Khartoum geen geld meer hebt, zegt zo’n smokkelaar: je kunt nu mee naar Libië en daar je schuld afbetalen door voor me te werken. Dat is bijna altijd een soort slavenarbeid, in een fabriekje, op een boerderij.”

De Europese Unie wil mensen eerder opvangen. In Niger loopt nu een proefproject.

„Het is een goed idee te kijken naar interventies voordat ze op de boot naar Europa zitten. Maar wat bied je precies aan? Denk aan betere informatie over de risico’s. Of mogelijkheden om ter plekke asiel aan te vragen. Maar bij opvangcentra in Afrikaanse landen moeten we wel opletten of het daar veilig is. In Libië zeker niet. Niger is stabieler, maar als er veel migranten komen, destabiliseert de situatie. Niger is een grote spil voor smokkelaars. Die zullen andere criminele activiteiten ontwikkelen als migranten niet langer hun diensten nodig hebben.”