De Grexit komt nu erg snel dichtbij

De stemming onder EU-regeringschefs was somber. Zij gaven Athene een laatste kans met overtuigende hervormingen te komen.

Foto’s AP, Reuters, EPA.

Wat tot voor kort nog onvoorstelbaar was – een krimpende eurozone – is na gisteravond een volstrekt realistisch scenario geworden. Op een speciaal ingelaste top vol emotie en sombere blikken besloten EU-leiders dat het wel welletjes is geweest: Griekenland krijgt nog een allerlaatste kans om bij te draaien en overtuigende hervormingsplannen in te dienen.

„Tot nu toe heb ik vermeden om over deadlines te praten”, zei Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders na afloop. „Maar vanavond moet ik luid en duidelijk zeggen dat de laatste deadline deze week eindigt.” Dat zal aanstaande zondag zijn, op wéér een extra EU-top, maar ditmaal met álle 28 EU-leiders, niet alleen die van de negentien eurolanden. Dat ligt voor de hand, zei Tusk, aangezien dit „het meest kritische moment in de geschiedenis van de eurozone en de EU” is. Daar moet iedereen bij zijn. Bovendien wordt er dan, indien er geen akkoord ligt, gesproken over humanitaire hulp aan Griekenland. Het geld daarvoor moet uit EU-fondsen komen en vergt dus de instemming van alle lidstaten.

De Griekse crisis kende al vele deadlines, en allemaal werden ze overschreden. Maar ditmaal lijkt een ontknoping van de al vijf maanden slepende onderhandelingen over EU-noodsteun onvermijdelijk. Een EU-functionaris sprak van „heavy shit” en „de guillotine” die klaar is gezet. Jean-Claude Juncker, de voorzitter van Europese Commissie, onthulde dat er „een in detail uitgewerkt Grexit-scenario” klaarligt, inclusief humanitaire hulp, voor het geval er zondag géén akkoord ligt en Griekenland afglijdt in financiële en sociaal-economische chaos. Volgens premier Rutte kan alleen „een wondertje” dat nog voorkomen. „Ik kan me voorstellen dat u zich afvraagt, is het zondag nu echt klaar? Het gevoel vanavond was wel dat het nu echt klaar moet zijn”, zei hij gisteren na afloop tijdens de persconferentie.

De guillotinetop kan ook nog worden afgeblazen. Maar daarvoor moet Athene uiterlijk vrijdagochtend een plan indienen dat, na bestudering door experts, op zaterdag kan worden afgestempeld op een extra bijeenkomst van de ministers van Financiën uit de eurozone. Wijst deze Eurogroep de voorstellen af, dan zullen EU-leiders de volgende dag formeel besluiten dat het onderhandelen stopt. De facto komt dat op een Grexit neer, omdat Griekenland zonder nieuwe noodsteun waarschijnlijk een nieuwe, parallelle munt zal moeten invoeren, zodat ergens mee betaald kan worden.

De voortekenen zijn niet gunstig. Een woest ogende Juncker liet er gisteren geen twijfel over bestaan hoezeer de relatie met de regering van de linksradicale Alexis Tsipras is vergiftigd. Diens onverwachte besluit, anderhalve week geleden, om weg te lopen bij de onderhandelingen en een referendum uit te schrijven, was al een klap in het gezicht geweest. De referendumcampagne, waarbij de Griekse regering opriep om de EU-eisen te verwerpen en Europa zelfs beschuldigde van „terrorisme”, was een regelrechte kaakslag. „Wie denken ze wel niet dat ze zijn”, riep Juncker in de perszaal uit, terwijl zijn vuisten neerdaalden op het katheder.

Tsipras claimde bij het referendum dat hij met een ‘nee’ een sterkere onderhandelingspositie zou hebben in Brussel. Gisteren zetten EU-leiders er een minstens zo resoluut ‘nee’ tegenover. De Duitse bondskanselier Angela Merkel zei dat Griekenland met het referendum „de manoeuvreerruimte” van de overige achttien eurolanden had „beschadigd” – in haar land groeit de roep om de Grieken te laten gaan. Merkel hielp Tsipras ook uit de droom dat de eisen van een nieuw steunprogramma soepeler zullen zijn. „De uitdaging is groter dan tien dagen geleden, omdat de economische situatie in Griekenland in de laatste dagen niet is verbeterd, helemaal niet zelfs.”

Onder leiding van de Franse president François Hollande, die zich over het algemeen milder uitlaat over de Grieken, probeerde een aantal landen gisteren nog de sfeer te verbeteren. Tsipras hielp daar niet bij. De Griekse premier kwam gisteren zonder nieuwe voorstellen naar de top, maakte een geïsoleerde indruk: nadat hij zijn bekende betoog over het faillissement van de Europese bezuinigingspolitiek had afgestoken, reageerde niemand. „Tsipras is een hele charmante man, hij weet het allemaal heel mooi te brengen, maar ik heb niets concreets gehoord”, zei Rutte na afloop. Volgens een ingewijde zaten Merkel en Hollande uiteindelijk op dezelfde lijn. „Er waren accentverschillen, maar fundamenteel vinden ze hetzelfde.”

Dat het ditmaal ernst is, heeft ook te maken met de Europese Centrale Bank (ECB), die door de politieke besluiteloosheid van de afgelopen maanden gedwongen werd de Griekse banken overeind te houden met noodliquiditeit. ECB-president Mario Draghi vertelde de regeringsleiders gisteren dat de al ruim een week gesloten banken er zo slecht aan toe zijn, dat het zinloos en onverantwoord is om de Emergency Liquidity Assistence (ELA) na dit weekeinde nog voort te zetten. Om het verwijt van politieke inmenging te vermijden, wil hij de cruciale beslissing om te geldkraan dicht te draaien pas nemen als EU-leiders een duidelijk signaal geven dat een akkoord niet langer mogelijk is. Dat signaal komt er dus mogelijk op zondag.

Rutte trok gisteren openlijk in twijfel of Tsipras wel een akkoord wil sluiten. „Ik ben somber over de vraag of Griekenland wel echt met voorstellen wil komen.” Mocht de Griekse premier alsnog een u-bocht maken, dan zal hij eisen moeten accepteren, die hij afgelopen zondag in het referendum nog liet afwijzen door zijn bevolking. Dat zal moeilijk te verkopen zijn. En ook dat maakt het moeilijk voorstelbaar dat er nog een uitweg kan worden gevonden. Een toespraak van Tsipras vanochtend in het Europees Parlement versterkte dat beeld. Hij zei dat het incasseringsvermogen van de Griekse bevolking is uitgeput en dat zijn land naar een akkoord streeft, maar ook licht aan het einde van de tunnel eist. „Mijn land is gebruikt als een laboratorium voor bezuinigingspolitiek. Dat experiment is mislukt”, zei hij. Aangezien Europa verdere bezuinigingen en hervormingen vraagt, lijkt een akkoord verder weg dan ooit. „Ik heb te doen met de Griekse bevolking, nu de tijd wegtikt en de Griekse regering hoog spel speelt”, zei Rutte gisteravond. „Het is verschrikkelijk om te zien wat de elf miljoen mensen in Griekenland overkomt.”