Merkel en Hollande kúnnen de boel redden

Vanavond komen de EU-leiders bijeen voor een ingelaste eurotop over Griekenland. In Parijs namen Merkel en Hollande al een voorsprong. Krijgen ze de hele EU mee?

Als de leiders van Frankrijk en Duitsland de regie overnemen in Europa, dan weet je: nu is het écht goed mis. En dat is het ook. Na het euroreferendum in Griekenland draait het in de EU, net als tijdens de eurocrisis, opnieuw om existentiële vragen.

De Frans-Duitse motor van de Europese integratie werd daarom gisteravond weer afgestoft. Ter voorbereiding van een speciale Griekenlandtop van EU-leiders vandaag in Brussel, hielden de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Hollande in Parijs een eigen minitop. Na afloop zeiden ze eensgezind dat „de deur voor Griekenland nog steeds openstaat”. Ook na het resolute ‘nee’ van de Griekse bevolking kan het dus nog: een akkoord over EU-noodsteun in ruil voor hervormingen.

Dat Parijs en Berlijn streven naar een gezamenlijke positie, betekent nog niet dat een oplossing dichtbij is. Maar het kan de EU-besluitvorming wel vereenvoudigen, al is het maar omdat ze samen goed zijn voor de helft van het Europese bbp. Ook in 2011 was het de toenadering van Merkel en de toenmalige Franse president Sarkozy (‘Merkozy’) die de eurozone voor de afgrond wegsleepte. Parijs eiste solidariteit, Berlijn respect voor regels, en het compromis – scherpere begrotingsregels, maar óók een nieuw Europees noodfonds als achtervang – voorkwam erger.

Hoewel Merkel ideologisch meer gemeen heeft met de centrum-rechtse Sarkozy heeft ze ook met de socialist Hollande een modus operandi gevonden: tijdens de onderhandelingen in Minsk over een staakt-het-vuren in Oekraïne trokken de twee gezamenlijk op. Maar afgelopen week haperde de samenwerking opeens. Hollande wilde blijven praten met de Grieken, Merkel was er even klaar mee. Met hun optreden gisteren voor de camera’s wilden de twee laten zien dat de zorgen over een verwijdering voorbarig zijn.

Er is wel iets veranderd: de oplossing komt waarschijnlijk uit Frankrijk

De accentverschillen zijn niet weg. Merkel benadrukte de „eigen verantwoordelijkheid” van de Grieken, waarvoor Europa „heel genereus” is geweest. Hollande legde in zijn verklaring meer de nadruk op „waarden en principes”. „Overal in Europa is solidariteit, en moet er nog meer komen.” Maar veel keus hebben de twee niet: de politieke elite in de EU lijkt verlamd door het referendum. Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, kondigde de top van vandaag aan nadat Merkel en Hollande hierom vroegen. Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie hield zich gisteren stil.

Toch is er sinds het referendum van zondag wel wat veranderd. Het initiatief voor het vinden van een oplossing ligt nu bij de Fransen. Niet voor niets kwam Merkel naar Parijs. Hollande wil, misschien nog wel meer dan Merkel, tegen elke prijs voorkomen dat Griekenland de eurozone verlaat. Hij voelt de hete adem in zijn nek van het eurosceptische Front National van Marine Le Pen, dat niets liever zou zien dan een EU die ruziënd ten onder gaat.

Al sinds het begin van zijn presidentschap ziet Hollande zichzelf als bruggenbouwer tussen Noord- en Zuid-Europa; tussen ‘Duitse’ onbuigzaamheid en ‘Franse’ flexibiliteit. Maar ondanks eerdere pogingen om samen op te trekken met de Italiaanse, eveneens socialistische regering van Matteo Renzi, komt dit nog niet erg uit de verf. Sarkozy wreef dat er dit weekeinde flink in. „Griekenland stort ineen, een extreem-linkse premier [Alexis Tsipras] doet maar wat en dát is het moment voor François Hollande om afstand te nemen van Angela Merkel?” smaalde de ex-president.

Dankzij de Griekse crisis kan Hollande laten zien dat Frankrijk er nog toe doet

Hollande staat ook onder druk van zijn eigen partij en linkse regeringspartners. Daar wordt volop gesympathiseerd met Athene. Een deel van de Parti Socialiste (PS) vierde Tsipras’ zege in januari als doorbraak voor een socialer Europa. De uitslag van het referendum wordt door de PS uitgelegd als afwijzing van Duitse dogma’s. De Grieken hebben „niet tegen Europa gestemd, maar tegen de bezuinigingspolitiek”, zei de eerste PS-secretaris Jean-Christophe Cambadélis zondagavond. „Hollande had het Griekse volk moeten steunen”, zei PS-bestuurslid Gérard Filoche vanuit Athene, waar hij het ‘nee’ van de Grieken meevierde.

Door de eurocrisis is de Frans-Duitse as uit het lood geslagen. Frankrijk kwam economisch verzwakt uit de crisis, Duitsland juist versterkt. De Griekse crisis biedt Hollande een kans om te laten zien dat zijn land er nog toe doet. Meteen toen de eerste uitslagen zondagavond binnenkwamen, belde de Franse president dan ook met Tsipras. „Ik ben bereid je te helpen, maar help mij om je te helpen”, zou hij volgens bronnen rond het Élysée gezegd hebben.

Gebaar aan Berlijn zou fijn zijn, Tsipras

Met andere woorden: kom met een gebaar Berlijn tegemoet. De volgende ochtend nam de in Brussel zeer omstreden Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis ontslag om, zoals hij het zelf formuleerde, „Tsipras te helpen”.

Maar de speelruimte voor Hollande is beperkt. Landen als Portugal, Spanje en Ierland hebben wél ingrijpende maatregelen doorgevoerd en kunnen een soepelere houding richting Athene moeilijk slikken. Bovendien staat de Franse president zelf onder grote druk van Duitsland en de Europese Commissie om ingrijpender te hervormen dan hij tot nu toe gedaan heeft. De Franse schuld bereikte vorige week een nieuw hoogtepunt: 97,5 procent van het bbp.