De paus van de armen is weer ‘thuis’

Franciscus steekt hand uit naar sociaal-progressieve geestelijken

Gelovigen in Guayaquil, Ecuador, maakten gisteren vóór de pausmis, met 800.000 man, snel een selfie. Foto Jose Miguel Gomez/Reuters

In zijn milieuencycliek van vorige maand, Laudato Si’, riep paus Franciscus de wereld op beter te luisteren naar „de schreeuw van de aarde en de schreeuw van de armen”. Het is dan ook geen toeval dat hij een paar van de armste landen van Latijns Amerika heeft uitgekozen voor de eerste zelf georganiseerde reis naar het continent waar hij is geboren – zijn bezoek aan de Wereldjongerendagen in Rio, in 2013, stond al op de agenda toen zijn voorganger aftrad.

De paus gaat nog niet naar geboorteland Argentinië, omdat hij niet wil dat zijn terugkeer een politieke lading krijgt – in oktober zijn daar verkiezingen. Maar ook met zijn reis naar Ecuador, Bolivia en Paraguay komt hij in zekere zin weer thuis, in zijn eigen Spaanstalige wereld.

Zo wordt de zevendaagse reis ook een test. Kan hij de daling van het aantal katholieken in Latijns-Amerika ongedaan maken? Slaat zijn oproep voor meer sociale rechtvaardigheid aan?

„Als de eerste Latijns Amerikaanse paus uit de geschiedenis in zijn eigen achtertuin niet iets in beweging kan brengen, is het redelijke om je af te vragen of hij daar elders wel in slaagt”, zegt Vaticaankenner John Allen.

Steeds minder katholieken

Latijns-Amerika is nog steeds het continent waar de meeste katholieken wonen. Maar door de snelle opkomst van protestantse evangelische bewegingen en door secularisatie is het percentage katholieken de afgelopen decennia sterk gedaald. In 1970 was nog ruwweg 95 procent katholiek, nu is dat nauwelijks 70 procent – gemiddeld over heel Latijns-Amerika. In de drie kleinere landen die de paus deze week aandoet, staat nog zeker driekwart als katholiek te boek. In zijn geboorteland Argentinië is dat 71 procent en in Brazilië 61 procent. Uruguay, het meest progressieve land van Latijns-Amerika, staat onderaan, op 42 procent.

Zondagavond is Franciscus geland in Ecuador. In 1986 was paus Johannes Paulus II daar ook en toen was nog 94 procent katholiek. Vorig jaar kwam het Amerikaanse Pew Research Center uit op 79 procent. Maar Franciscus komt nu niet om het instituut kerk te verdedigen, hebben medewerkers onderstreept. Hij begint aan de andere kant. Franciscus vraagt om sociale rechtvaardigheid en om meer aandacht voor de noden van de armen, zei zijn tweede man, kardinaal Parolin, in een interview met Vaticaan-tv vlak voor de reis. „En om respect voor de culturele identiteit van ieder land, tegen de tendens van de globalisering om alles uniform te maken [...] en de sociale verhoudingen te commercialiseren.”

Bevrijdingstheologie

Franciscus heeft totnogtoe vermeden zijn kritiek op de „wegwerpcultuur” en de uitwassen van het kapitalisme te vertalen in een politiek actieplan. In de jaren zeventig en tachtig is dat wel gebeurd. Aanhangers van de bevrijdingstheologie bepleitten „een preferentiële optie voor de armen” en presenteerden Jezus als een subversieve revolutionair die voorging in de klassenstrijd.

Voor de Poolse paus Johannes Paulus II rook dat te veel naar het communisme waar zijn land onder had gezucht. Hij keerde zich fel tegen de aanhangers van de bevrijdingstheologie en verloor volgens critici de problemen van armoede en onderdrukking in Latijns-Amerika uit het oog.

Het heeft tot veel verdeeldheid geleid in de Latijns-Amerikaanse kerk. Maar onder Franciscus is de toon aanzienlijk veranderd. Sociaal-progressieve geestelijken worden niet meer verketterd. Symbolisch daarvoor was de privéaudiëntie in september 2013 van de Peruaanse theoloog Gustavo Gutierrez, die in 1971 met een geruchtmakend boek de grondslag had gelegd voor de bevrijdingstheologie. Toen Gutierrez twee maanden geleden weer in het Vaticaan was, prees hij het „nieuwe klimaat”.

De paus van de armen, zo wil Franciscus zich op deze reis laten zien. Niet als politiek activist, maar als herder, medestander. In Laudato Si’ schreef hij het motto al voor deze reis, met zijn uithaal naar „het huidige wereldsysteem, waarin geneigd wordt prioriteit te geven aan speculatie en het nastreven van financieel voordeel, en dat [...] geen rekening houdt met de effecten op de menselijke waardigheid en de natuurlijke omgeving”.