Wat gaat Europa nu doen?

In Griekenland wordt gefeest, maar is dat wel terecht? Premier Tsipras kan na het ‘nee’ blijven zitten en denkt nu zelfs harder te kunnen onderhandelen. Maar ‘money for nothing’ bestaat alleen in liedjes.

Een Grexit zou de euro en het Europese project, dat alleen maar uitbreiding gewend is, wel meteen minder geloofwaardig maken. Foto Emilio Morenatti/AP

Europa heeft gegokt en verloren. Vorige week werden de gesprekken met de Griekse regering bewust stilgezet tot na het euroreferendum, in de - niet eens zo - stille hoop dat premier Alexis Tsipras zich hierin zou verslikken. Vanavond volgt de ontnuchterende waarheid - dat de meeste Grieken bereid zijn Tsipras te volgen, zelfs als hiermee hun lidmaatschap van de eurozone en van de EU in het geding komt.

Veel keus hadden de EU-gesprekspartners van Athene niet: door het onophoudelijke gedraai van Tsipras en zijn vele verrassingsmanoeuvres, zoals het onaangekondigde besluit om een referendum te houden, was verder praten zinloos en in ieder geval heel moeilijk geworden. Het geduld raakte op tijdens de onderhandelingen over de EU-noodsteun die Athene in ruil voor hervormingen kon krijgen. De Griekse burgers moesten eerst maar duidelijk maken of ze de euro nou willen behouden of niet.

Zo werd het referendum, dat formeel draaide om de gestelde EU-eisen, in de rest van de EU althans uitgelegd. „Een Nee betekent dat Griekenland Nee zegt tegen Europa”, zei Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, in een koor van soortgelijke uitspraken van onder meer de Duitse bondskanselier Angela Merkel en voorzitter Martin Schulz van het Europees Parlement. „De basis van Griekenland in de eurozone - dat is wel degelijk de fundamentele vraag die aan de orde is”, zei ook Jeroen Dijsselbloem, de voorzitter van de Eurogroep van ministers van Financiën.

De vraag is of EU-beleidsmakers dit nog steeds vinden nu de Grieken hun keuze hebben gemaakt. Economisch gezien kan de EU een verlenging van de Griekse crisis of, in het ergste geval, een Grieks vertrek uit de eurozone (Grexit) waarschijnlijk wel aan - het land is goed voor slechts 1,8 procent van het Europese bbp en intussen zijn hervormingen doorgevoerd, zoals de bankenunie, die moeten voorkomen dat EU-lidstaten en -banken elkaar meesleuren in geval van crisis. Maar een Grexit zou de euro en het Europese project, dat alleen maar uitbreiding gewend is, wel meteen minder geloofwaardig maken.

Ook geopolitiek staat er veel op het spel. Griekenland is „een land midden in de Balkan, een gebied waar al veel instabiliteit is”, schreven ex-Commissievoorzitter Jacques Delors en oud-eurocommissaris Pascal Lamy gisteren in een open brief, waarin ze benadrukken dat Griekenland, of we dat willen of niet, „een Europees probleem” is. „Oorlog in Oekraïne, oorlog in Syrië, dreiging van terroristen en een migrantencrisis. Het is onverstandig die instabiliteit verder aan te wakkeren.”

Deal wordt niet beter, zei Dijsselbloem

Tsipras meent dat hij met een nee op zak harder kan onderhandelen in Brussel en dus een betere deal kan binnenslepen. Een illusie, zei Dijsselbloem vorige week in de Tweede Kamer. „Bij een nee is het niet mogelijk om opnieuw te onderhandelen over soepelere maatregelen.” Een slechtere deal ligt eerder voor de hand, gezien de snel verslechterende toestand in Griekenland, met gesloten banken die door hun middelen lijken te zitten en economische indicatoren die sinds Tsipras’ aantreden een duikvlucht maakten.

Hoe moet het nu verder? Er zal opnieuw gepraat worden met Tsipras, zoveel is duidelijk: de EU zal Griekenland niet zomaar laten gaan. Dinsdag wordt er weer een top van regeringsleiders over de euro gehouden. Maar de eerste reacties op de uitslag beloven weinig goeds. ,,Tsipras heeft het referendum thuis gewonnen, maar in de rest van Europa zijn geloofwaardigheid verloren’’, zei leider Guy Verhofstadt van de Europese liberalen. „Hij moet begrijpen dat ‘money for nothing’ alleen in liedjes bestaat.” Volgens Sigmar Gabriel, Merkels vicekanselier, heeft Tsipras „de laatste bruggen” voor een compromis „vernield”.

Maar de uitslag kan niet compleet worden genegeerd. Tsipras heeft laten zien dat hij beter kan bluffen dan zijn Europese collega’s. Dat hij bij het uitblijven van een deal er niet voor zal terugschrikken om met een Grexit te dreigen, is na vanavond heel aannemelijk. Aan de andere kant: de tijd tikt, en als de banken niet snel weer opengaan, zal het democratische feest in Griekenland snel veranderen in een nachtmerrie.

Kan Hollande bemiddelen?

Mogelijk kan de Franse president François Hollande bemiddelen. Als enige EU-leider pleitte hij vorige week voor het voortzetten van de gesprekken, terwijl Merkel het referendum zei te willen afwachten. De Frans-Duitse as, ruggengraat van het Europese project, leek daarmee even gebroken. Veelzeggend is dat Merkel en Hollande elkaar vandaag in Parijs ontmoeten om over de Griekse crisis te praten.

Dijsselbloem verdedigde zijn aanpak van de crisis vandaag, in een brief aan PvdA-leden. Dat Tsipras geen verkiezingsbeloftes wil breken „siert hem”. „Maar heel veel van zijn beloften vragen veel extra geld dat er niet is.” Dat de EU alleen maar bezuinigingen eist, bestrijdt Dijsselbloem. „Het gaat om ernstige zaken, zoals het aanpakken van de belastingmoraal, de corruptie en vriendjespolitiek.”

De Eurogroep-voorzitter spreekt dan ook de hoop uit „dat er eerlijke politici naar voren treden die bereid zijn die verantwoordelijkheid te nemen”. Voorlopig zal hij het met Tsipras moeten doen.