Tegenslag van NS lag nu eens niet aan blaadjes of sneeuw op spoor

Een verschrikkelijk jaar was het voor NS. Een terugblik op de Fyra en de fraudezaak. En het leed is nog niet geleden.

Staatssecretaris Mansveld en NS-topman Huges in de koninklijke wachtkamer op Den Haag HS, bij het tekenen van de concessie voor 2015 tot 2025. Foto Valerie Kuypers / ANP

Een annus horribilis was het voor NS. Zelden kwam zo veel tegenslag samen in één jaar. Tegenslag van een ongebruikelijk soort: het ging nu eens niet over blaadjes op het spoor, maar over fraude en politiek.

Het politieke seizoen werd vrijdag afgesloten, maar voor NS is het seizoen 2014-2015 nog niet voorbij. Het wachten is op het definitieve rapport van advocatenkantoor De Brauw over bedrijfsspionage, en het tweede deel van het onderzoek van toezichthouder ACM naar machtsmisbruik door NS. Beide onderzoeken betreffen de aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg, waar NS zichzelf door vals spel in grote problemen heeft gebracht.

Het NS-jaar begon hoopvol, in september 2014. President-directeur Timo Huges, in oktober 2013 aangetreden als man-van-buiten, had de Fyra-problemen achter zich gelaten en kon beginnen met een schone lei. Hij zou het vertrouwen tussen NS en politiek en tussen NS en passagiers herstellen. Begin juni moest Huges echter vertrekken omdat hij én wist van bedrijfsspionage door NS-dochter Qbuzz én daarover „onjuiste en onvolledige verklaringen” had afgelegd.

Zeker, er gebeurden ook goede dingen voor NS. Staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur, PvdA) gunde de vervoersconcessie voor het hoofdrailnet in de periode 2015-2025 aan NS. Concurrentie op het spoor blijft de komende tien jaar beperkt tot de regionale lijnen. Er werd weer winst gemaakt: 180 miljoen euro in 2014, op een omzet van 4,1 miljard euro. Er is geld voor investeringen in nieuwe Sprinters en intercity’s. Er kwamen afspraken met vakbonden en overheid over aanpak van agressie tegen NS-personeel.

Enorme financiële risico’s

De plussen worden echter overschaduwd door de minnen. De parlementaire enquête naar de Fyra gaf een ontluisterend beeld van de manier van werken bij NS: dochterbedrijven die langs elkaar heen werkten, directeuren die weigerden het ministerie te informeren, commissarissen die niet ingrepen. Het rapport van de commissie, verwacht in oktober of november, zal NS geen goed doen.

NS bracht bijvoorbeeld naar buiten dat het Fyra-debacle NS, na de schikking met fabrikant AnsaldoBreda van maart 2014, 88 miljoen euro had gekost. Financieel directeur Engelhardt Robbe erkende tijdens zijn verhoor door de enquêtecommissie schoorvoetend dat het avontuur NS in totaal 340 miljoen euro had gekost – bijna vijf keer zoveel.

Tijdens de verhoren bleek ook dat NS enorme financiële risico’s had gelopen. Want de juridische positie tegenover AnsaldoBreda bleek buitengewoon zwak. Het moederbedrijf van de treinenbouwer, Finmeccanica, ging akkoord met de schikking omdat het AnsaldoBreda wilde verkopen. Maar als het op procederen was uitgelopen, had NS weinig kans gemaakt om de zaak te winnen.

Het zat NS ook niet mee met de gewone bedrijfsvoering. Begin dit jaar turfde NS meer dan 300 treinstoringen in nog geen maand tijd. Op 29 janauri vielen treinen massaal uit door verwachte sneeuwval die niet kwam. Op 2 februari lag het treinverkeer in midden-Nederland plat door een stroomstoring in Utrecht. Dat laatste was een zaak voor spoorbeheerder ProRail, maar voor de gestrande reiziger maakt dat weinig uit. Mansveld riep de top van NS en ProRail maar weer eens tot de orde: „Zij moeten alles op alles zetten om de oorzaken boven tafel te krijgen.”

Koningsdrama

En dan was er de aanbesteding in Limburg. NS-dochter Qbuzz deed aan bedrijfsspionage, constateerde De Brauw, huisadvocaat en onderzoeker van NS. NS benadeelde concurrent Veolia door late of slechte informatie over stationsdiensten, constateerde de ACM. In het eerste geval was Huges op de hoogte, in het tweede betrokken, zeggen de onderzoekers.

De Tweede Kamer is geschokt en verwijt concessieverlener Mansveld en aandeelhouder Dijsselbloem laksheid. Volgens VVD-Kamerlid De Vries is het „de vraag of NS nog wel grip heeft op zijn dochters en of de overheid nog wel grip heeft op NS”.

Nu het fraudedrama een koningsdrama is geworden, is die vraag nog steeds aan de orde. Dijsselbloem heeft de Kamer bezworen dat Huges geen geld meekrijgt bij zijn vertrek, maar een poging hem te ontslaan, liep uit op chaos. Huges had zelf ontslag genomen, had president-commissaris Carel van den Driest de minister laten weten. Een formele ontslagbrief bleef uit. De rechter moet oordelen of het ontslag rechtmatig is verlopen. En of Huges alsnog een handdruk moet krijgen. De winst van dit jaar: NS krijgt een bestuurder die moet toezien op integriteit binnen het bedrijf.