Alleen rijk Iran ziet heil in een deal

Morgen is de deadline voor een nucleair akkoord met Iran. Zal het leven voor Iraniërs verbeteren?

Vrouwen in Teheran ondertekenen een petitie die het onderhandelingsteam moet helpen een ‘goede deal’ binnen te slepen in de gesprekken met de wereldmachten in Wenen, die nu plaatsvinden. Foto EPA

Op straat in Teheran dragen de vrouwen steeds kortere en strakkere jasjes en rode, roze en gele hoofddoeken. Maar die zijn niet de uitdrukking van grotere politieke, sociale en culturele vrijheid, zoals in het Westen vaak wordt gedacht. Integendeel, in het centrum van de stad staat de kledingpolitie overtreders van de kledingregels te corrigeren, ook al had president Rohani bij zijn aantreden haar afschaffing beloofd.

Aan de vooravond van een unieke nucleaire deal tussen Iran en de internationale gemeenschap, is er heel weinig hoop te bespeuren dat officiële beëindiging van Irans internationale isolement veel verbetering zal brengen. Pessimisme overheerst. Niemand toont veel interesse in het onderwerp. „De dag van het akkoord is een dag als alle andere. Niets nieuws onder de zon”, zegt handelaar Rezah Tehrani in het warme Daneshoopark.

Morgen loopt na tien jaar onderhandelen de tijdslimiet af voor de deal tussen Iran en de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad plus Duitsland, die de wereld moet behoeden voor een Iraanse atoombom. Hoe het akkoord eruit zal zien is nog onbekend. Zelfs hoe het zal heten weet men nog niet: een overeenkomst of – minder bindend – een plan of verstandhouding.

Zware economische sancties die waren afgekondigd om Iran te dwingen tot aanpassing van zijn omstreden nucleaire programma, zullen worden opgeheven. Daar is het Iran met name om te doen, maar wanneer gebeurt het? In elk geval zal het Amerikaanse Congres, dat Iran niet welgezind is, zich nog 30 dagen over de overeenkomst buigen. Of zelfs 60 dagen, als de deal over de deadline van morgen heen wordt getild.

Nafise (29) en haar vriendin Masoumeh (28) zijn hoe dan ook optimistisch. „Maar we gaan niet op straat dansen hoor, als het akkoord bekend wordt. We hebben een veel te druk leven.” Zij zijn fans van minister van Buitenlandse Zaken Zarif, die een belangrijke rol in de onderhandelingen heeft gespeeld. Ze verwachten dat het akkoord verbetering van de economische malaise zal brengen. In Iran staat de jeugdwerkloosheid officieel op ruim 25 procent; de inflatie bedraagt 16 procent. Beide cijfers zijn waarschijnlijk geflatteerd.

Bijtende gifslang

Dat de vrouwen allebei een goede baan hebben in een handelsbedrijf, verklaart volgens Iraanse analisten hun optimisme. Wie rijk is, verwelkomt de deal die het contact met het buitenland verbetert. Dat waren de mensen die bij de interim-deal in april op straat stonden te dansen. Maar als ze al werk hebben, worden de meeste Iraniërs slecht betaald. Zij hebben geen illusies: die zijn verdwenen toen de conservatieven de hervormingen van de geliefde president Khatami (1997-2005) blokkeerden. „We hebben hier een gezegde dat je niet twee keer door een gifslang kan worden gebeten”, zegt een Iraanse journalist.

Een rondgang door de stad levert verder alleen pessimistische reacties op. Als Amerika en de andere landen die meedoen aan het overleg al niet op hun beloften terugkomen, eigent de Iraanse economische elite zich de voordelen wel toe.

Hervormingen? Wat is er gekomen van alle beloften van president Rohani? De nog steeds populaire Khatami staat onder de facto huisarrest; dat moet Rohani tolereren. Terwijl Iraanse vertegenwoordigers in Wenen werken aan beëindiging van Irans internationale isolement, zitten de gevangenissen vol met mensen die op internet en in andere media de strenge restricties op de vrijheid van meningsuiting schenden. Het aantal executies is onder Rohani verdrievoudigd in vergelijking met zijn voorganger Ahmadinejad.

Maar wie je naar een reactie op het komende akkoord vraagt, begint over de economie. „Ze zeggen dat 100 miljard dollar aan in het buitenland bevroren Iraans geld wordt vrijgegeven: nou, daar zien wij geen cent van”, zegt Ahmad die in elektronica handelt en buiten op straat tegen een boom hangt. De zaken gaan slecht, door jaar na jaar van sancties, en nu nog meer door de vastenmaand ramadan die de mensen verlamt. „Dat geld komt alleen ten goede aan de top hier.” Zijn dochter heeft een bachelorgraad en is werkloos. En politieke hervormingen? „De wens is weer eens de vader van de gedachte.” „Dood aan Amerika”, zegt een vriend die komt aanlopen. „Grapje.”

In zijn woning in het noorden van Teheran geeft professor Fariborz Raisdana de pessimisten helemaal gelijk. De economie wordt gedomineerd door grote ondernemingen van de revolutionaire garde en andere machtsblokken van de islamitische republiek. Daar gaan de economische voordelen naartoe als de olieboycot en andere sancties worden opgeheven, en dat veranderde deze conservatieve elites in voorstanders van de nucleaire deal.

Er zal wel wat geld doorsijpelen naar de bevolking, maar veel zal het niet zijn, zegt hij, en in elk geval niet structureel. Raisdana (65) is econoom, schrijver en socialistisch activist. Hij heeft al jaren in de gevangenis doorgebracht en verwacht nu elk moment opnieuw de cel in te moeten op beschuldiging van leugens over de economie en belediging van de autoriteiten.

Bange regering

De druk van politie en veiligheidsdiensten neemt de laatste tijd toe omdat de regering bang is dat de bevolking haar deel van het vrijkomende geld opeist, zegt Raisdana. Hij ziet stakingen van docenten, van verplegend personeel en in de industrie als een teken aan de wand. Die zijn nog niet politiek, maar de regering staat geen enkele vorm van organisatie toe om politieke oppositie te voorkomen.

In de goudwinkel van zijn vader ziet Ahmad Mousavi de deal met grote scepsis aan. Hij heeft een managementstudie afgerond, en dat hij nu hier zit zegt alles over de werkgelegenheid. „Je moet geluk hebben om werk te vinden.” Een vriend van hem was zo gelukkig en verdient nu 300 dollar per maand. De huur van een klein appartement is 600 dollar. „Dat is onze horizon: niet leven, niet trouwen.”