Alle ogen nu op Merkel en Hollande

De Grieken zijn bereid gebleken hun premier te volgen. Ook als dat betekent dat ze Europa verliezen. Wat nu?

Een demonstratie in Berlijn, vrijdag, waar werd opgeroepen om ‘nee’ te stemmen bij het referendum in Griekenland zondag.

Europa heeft gegokt en verloren. Vorige week werden de gesprekken met de Griekse regering bewust stilgezet tot na het euroreferendum, in de – niet eens zo – stille hoop dat premier Alexis Tsipras zich hierin zou verslikken. Gisteravond werd de ontnuchterende waarheid zichtbaar: de meeste Grieken (61 procent) bleken bereid Tsipras te volgen, ook als hiermee hun lidmaatschap van de eurozone en van de EU in het geding kan komen.

Veel keus hadden de Europese gesprekspartners van Athene niet: door het gedraai van Tsipras en zijn vele verrassingsmanoeuvres, zoals het besluit om een referendum te houden, was verder praten moeilijk, zo niet zinloos geworden. Het geduld was op in de onderhandelingen over de EU-noodsteun die Athene in ruil voor hervormingen kon krijgen. De Griekse burgers moesten eerst maar duidelijk maken of ze de euro willen behouden of niet.

Zo werd het referendum buiten Griekenland althans uitgelegd. „Een Nee betekent dat Griekenland Nee zegt tegen Europa”, zei Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, in een koor van soortgelijke uitspraken van onder meer de Duitse bondskanselier Merkel, voorzitter Schulz van het Europees Parlement en Dijsselbloem van de Eurogroep van ministers van Financiën.

De vraag is of EU-beleidsmakers dit nog steeds vinden nu de Grieken hun keuze hebben gemaakt. Economisch gezien kan de EU een eventueel Grieks vertrek uit de eurozone (Grexit) waarschijnlijk wel aan – het land is goed voor 1,8 procent van het Europese bbp en intussen zijn hervormingen doorgevoerd, zoals de bankenunie, die moeten voorkomen dat landen elkaar meesleuren in geval van crisis. Maar een Grexit zou de euro en het Europese project, dat alleen maar uitbreiding gewend is, wel minder geloofwaardig maken. En dat is weer koren op de molen voor eurosceptici, voor wie het Griekse Nee, in de woorden van PVV-leider Wilders, „het begin van de ontmanteling van de eurozone” is. Bij het Franse Front National van Marine le Pen ging gisteren eveneens de vlag uit.

Tsipras wilde beter uitgangspositie

Geopolitiek staat er ook veel op het spel. Griekenland is „een land midden in de Balkan, een gebied waar al veel instabiliteit is”, schreven ex-Commissievoorzitter Jacques Delors en oud-eurocommissaris Pascal Lamy gisteren in een open brief, waarin ze benadrukken dat Griekenland, of we dat willen of niet, „een Europees probleem” is. „Oorlog in Oekraïne, oorlog in Syrië, dreiging van terroristen en een migrantencrisis. Het is onverstandig die instabiliteit verder aan te wakkeren.”

Tsipras meent dat hij met een ‘nee’ op zak harder kan onderhandelen in Brussel en dus een betere deal kan binnenslepen. Een illusie, zei Dijsselbloem vorige week in de Tweede Kamer. „Bij een ‘nee’ is het niet mogelijk opnieuw te onderhandelen over soepelere maatregelen.” Een slechtere deal ligt eerder voor de hand, gezien de toestand in Griekenland, met gesloten banken die door hun geld heen zijn en economische indicatoren die een duikvlucht maakten.

Hoe moet het nu verder? Er zal opnieuw gepraat worden met Tsipras, zoveel is duidelijk: de EU zal Griekenland niet zomaar laten gaan. Voor morgen is een speciale top ingelast, van regeringsleiders uit de eurozone. Voorafgaand hieraan zal ook de Eurogroep vergaderen. Maar de eerste reacties beloven weinig goeds. „Tsipras heeft het referendum thuis gewonnen, maar in de rest van Europa zijn geloofwaardigheid verloren”, zei leider Guy Verhofstadt van de Europese liberalen.

De Europese Commissie reageerde gisteren onderkoeld op de uitslag, die het „respecteert”. Dijsselbloem noemde het ‘nee’ „zeer betreurenswaardig voor de toekomst van Griekenland”. En volgens de Duitse vicekanselier Sigmar Gabriel heeft Tsipras „de laatste bruggen” richting een compromis „vernield”.

Tsipras’ team werd eerder herschikt

Maar de uitslag kan niet compleet worden genegeerd. Tsipras heeft laten zien dat hij beter kan bluffen dan zijn Europese collega’s. Dat hij, bij het uitblijven van een deal, niet zal terugschrikken te dreigen met een harde Grexit, is na gisteren aannemelijk. Aan de andere kant: de tijd tikt, en als de banken nog lang gesloten blijven, zal het democratische feest in Griekenland snel veranderen in een nachtmerrie.

Wat wellicht helpt is het onverwachte vertrek, vanochtend, van de Griekse minister van Financiën, Yanis Varoufakis. Zijn neiging om zijn collega’s in de Eurogroep de les te lezen, zat een akkoord steeds meer in de weg. Dit weekeinde beschuldigde hij de EU ook nog eens van „angst zaaien” en „terrorisme”. Of zijn vertrek Brussel overtuigt, valt te bezien. Het is niet de eerste keer dat het team van Tsipras werd herschikt – en tot nu toe leidde dit niet tot een akkoord.

De top morgen wordt cruciaal. Die kan het begin worden van een nieuwe dialoog met de Grieken. Of niet, en dan is een Grexit weer wat waarschijnlijker. Mogelijk kan de Franse president Hollande bemiddelen. Als enige EU-leider pleitte hij vorige week voor het voortzetten van de gesprekken, terwijl Merkel het referendum wilde afwachten. De Frans-Duitse as, ruggengraat van Europa, leek daarmee even gebroken. Het is niet toevallig dat juist Merkel en Hollande elkaar vanavond spreken in Parijs, om half zeven.

Dijsselbloem verdedigde zijn aanpak van de Griekse crisis gisteren, in een brief aan PvdA-leden. Dat de EU alleen maar bezuinigingen eist, bestrijdt hij. „Het gaat om ernstige zaken, zoals het aanpakken van de belastingmoraal, corruptie en vriendjespolitiek.” De Eurogroep-voorzitter spreekt dan ook de hoop uit „dat er eerlijke politici naar voren treden die bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen”. Voorlopig zal hij het met Tsipras moeten doen.