Tussen Kunst enKats

Experts van Tussen Kunst en Kitsch hebben een zakelijk belang bij het programma, blijkt uit de reconstructie van de verkoop van een ‘astrolabium’. Zijn hun taxaties, zoals die van Fred Kats, dan wel betrouwbaar?

Tijdens een opnamedag van Tussen Kunst en Kitsch in het Spoorwegmuseum in Utrecht, op 3 februari 2014, meldde zich een familie met een erfstuk in een plastic tas: een sierlijk bewerkte koperen schijf zo groot als een dinerbord. Fred Kats, de expert uurwerken en instrumenten van het populaire televisieprogramma, herkende er een vijftiende-eeuws astrolabium in, een instrument voor navigatie en tijdsbepaling.

De waarde van deze „middeleeuwse smartphone”, zoals Kats het object omschreef, taxeerde hij tot grote verbazing van de bezoekers op 10.000 tot 12.000 euro. Als het instrument gesigneerd zou zijn en niet deels opnieuw gegraveerd, zou het zelfs meer waard zijn geweest.

De expert vroeg of hij het mee mocht nemen voor nader onderzoek. Dat mocht: samen met een aantal andere voorwerpen uit dezelfde boedel nam Kats het astrolabium mee naar zijn zaak in Rotterdam.

Een maand na de opname ging de familie, die prijst stelt op haar anonimiteit, de voorwerpen ophalen. Kats zei toen, volgens de familie, dat hij een mogelijke koper voor het astrolabium had. Die bood circa 20.000 euro. Tijdens het gesprek liep dat bedrag op naar „mogelijk zelfs 40.000 euro”.

Het familielid dat de spullen bij Kats kwam ophalen, zegt: „Ik heb duidelijk aangegeven dat de familie geen beslissing genomen had over een eventuele verkoop. Kats heeft toen gevraagd om de andere voorwerpen te mogen kopen. Daarbij liet hij weten dat hij al veel tijd had gestoken in het astrolabium en dus kosten gemaakt had.” Na overleg heeft de familie die andere voorwerpen toen aan Kats verkocht – „voor een zacht prijsje”.

Later belde de antiekhandelaar nog eens met de familie om te vragen hoe het met het astrolabium stond. Hij ging naar de VS en had daar een koper die misschien zelfs wel 45.000 euro voor het instrument wilde betalen. De handelaar zegt dat de familie hem gevraagd had het instrument te verkopen. De eigenaren zeggen dat nooit van een opdracht sprake is geweest.

De familie heeft het erfstuk daarna zonder hulp van Kats verkocht. Via het Teylers Museum kwam ze terecht bij kunstconsultant Johan Bosch van Rosenthal. Die bood het instrument in Londen aan bij twee veilinghuizen. Beide taxeerden dat het instrument veel meer waard was dan de bedragen die de tv-expert had genoemd. Op 4 november verkocht Bonhams het instrument: voor omgerekend 172.900 euro, keurig binnen de richtprijzen. De opbrengst voor de familie bedroeg het tienvoudige van het bedrag dat negen maanden eerder bij Tussen Kunst en Kitsch werd genoemd.

Ethische code

Het voorval roept vragen op. Over de ethiek van de betreffende handelaar, maar zeker ook over Tussen Kunst en Kitsch. Gebeurt het vaker dat de experts van het AVROTROS-programma bieden op aangeboden objecten? Heeft de omroep een ethische code voor de medewerkers? Hoe betrouwbaar zijn de genoemde taxaties? En botst handel door de tv-experts niet met de Mediawet? Die schrijft immers voor dat de publieke omroep zich niet dienstbaar mag maken aan het winstoogmerk van derden.

Een rondgang langs de veertien vaste deskundigen van het kunstprogramma maakt duidelijk dat de omroep maar één (mondelinge) afspraak met hen heeft gemaakt: op de opnamedagen mogen de experts geen handel drijven met de bezoekers. Na de opnames staat het de taxateurs vrij om dat wel te doen. Desgewenst, zegt een expert, verstrekken programmamedewerkers aan de experts contactgegevens van bezoekers.

De experts, die soms al decennia aan het programma zijn verbonden, zeggen allen, op één uitzondering na, met een zekere regelmaat zaken te doen met bezoekers. De meesten zeggen het minder dan tien keer te hebben gedaan, een paar noemen hogere aantallen.

Die praktijk staat haaks op wat gangbaar is bij vergelijkbare programma’s in het buitenland. De experts van het BBC-programma Antiques Roadshow is het bijvoorbeeld verboden om een zakelijke relatie met bezoekers aan te gaan. Datzelfde geldt voor de medewerkers aan het gelijknamige Amerikaanse programma. Antiquair Don Cresswell uit Philadelphia was tot vorig jaar twaalf jaar tv-expert. Aan de telefoon zegt hij: „Gezond verstand en ethiek bepalen dat je niet koopt wat je hebt getaxeerd. De programmaleiding is zeer streng. Als ik mijn visitekaartje aan een bezoeker zou geven, schoppen ze me meteen uit de show.”

Affiches en folders

Tussen Kunst en Kitsch werd in 1984 door de AVRO opgezet, met Antiques Roadshow als voorbeeld. De allereerste opnamedag in het Singer Museum in Laren leek te mislukken. De omroep had in het Gooi affiches opgehangen en folders verspreid, maar ’s morgens hadden zich in het museum nog geen honderd bezoekers met kunstvoorwerpen gemeld. Met een bestelauto met megafoon lukte het ternauwernood om nog wat extra bezoekers te lokken.

Dertig jaar later is Tussen Kunst en Kitsch een van de populairste programma’s van de publieke omroep. Met zestig medewerkers, inclusief een manicure die de handen van de kunst- en antiekexperts verzorgt, trekt het programma als een circus langs de Nederlandse musea. De twaalf opnamedagen zijn in een vloek en een zucht volgeboekt en het kunstprogramma trekt tegen de twee miljoen kijkers. Niet zelden versloeg presentator Nelleke van der Krogt de afgelopen jaren Arjen Robben en Lionel Messi op een ander net.

Sommige experts werken al decennia aan het programma mee. Archeologiespecialist Mieke Zilverberg heeft zelfs nog nooit een uitzending gemist. Fred Kats is sinds 1986 aan het programma verbonden.

Anders dan vaak verondersteld, krijgen de experts niet betaald voor hun medewerking. Als de taxatiedag in een museum in Friesland of Limburg plaatsvindt, krijgen zij een overnachting en een diner aangeboden. Meer ‘verwenarrangementen’ heeft de omroep niet te bieden, zegt zilverdeskundige Emiel Aardewerk.

De omroep was altijd „buitengewoon zuinig”, zegt Ivo Bouwman, die als schilderijendeskundige 21 jaar aan het programma was verbonden. „Na een opnamedag in kasteel Doorwerth bestelde ik voor het hele team eens toastjes met zalm en een paar flessen Sancerre. Hoe ik het in mijn blote hoofd haalde! Jaren later werd me die verkwisting nog voor de voeten geworpen.”

Wat drijft de kunsthandelaren om jaarlijks onbezoldigd zo’n veertien reis- en opnamedagen in Tussen Kunst en Kitsch te investeren, een activiteit die ook nog leidt tot vele e-mails van antiekbezitters die soms op bitse toon naar taxaties hengelen?

Bijna in koor zeggen de experts dat ze zich ambassadeur van hun vakgebied voelen. „Oud-expert John Hoogsteder zei altijd dat hij had willen betalen om mee te mogen doen”, zegt juwelenexpert Martijn Akkerman. „Zo voel ik het ook. Het is een leuke manier om je kennis over te dragen.”

Ook de jacht op ontdekkingen motiveert velen. De ene expert hoopt nog eens een gouden haarnaald te mogen ontdekken, anderen dromen van een Vermeer of een 42-regelige Gutenbergbijbel. Schilderijenexpert Willem de Winter: „De godganse dag zie je puin aan je voorbijtrekken. En dan opeens is er iets moois, waar je helemaal blij van wordt. Op dat moment straalt ons enthousiasme denk ik dwars door de buis heen.”

Het ontbreken van een honorarium is voor de meesten geen punt. Alleen porseleindeskundige Joseph Estié vindt het „niet van deze tijd”. Zijn collega’s noemen het een goed gebruik dat onafhankelijkheid garandeert. Een vergoeding zou hem maar tot omroepmedewerker maken, zegt boeken- en prentendeskundige Bas Hesselink. „Als onafhankelijke experts kunnen wij bepalen wat er opgenomen wordt. Af en toe dient zich een nieuwe omroepmedewerker aan die ook verstand van kunst meent te hebben. Daar hebben we dan een vriendelijke discussie mee en dan hebben we het hem of haar weer afgeleerd.”

Een andere veel genoemde reden om mee te doen is de naamsbekendheid die het programma geeft. Op een terras in Normandië, op straat in Venetië („Dus hier haalt u uw spullen vandaan?”), overal worden de experts herkend. Mieke Zilverberg zat in Israël op vakantie op een kameel toen achter haar opeens iemand riep: „Kan die kameel van Tussen Kunst en Kitsch een beetje opschieten?”

De status die televisie geeft, zeggen de experts, zorgt ervoor dat zij als handelaren soms interessante kunstvoorwerpen krijgen aangeboden.

Erecode

Diverse handelaren spreken over een onderlinge erecode voor de objecten die zij als tv-expert taxeren. Al blijken de interpretaties van die code wel uiteen te lopen. Waar de experts het over eens zijn, is dat het ongepast is om bezoekers na een opname zelf te benaderen. „Dat is onethisch, zegt tinspecialist Jan Beekhuizen. En Willem de Winter: „Het programma is er niet om klantjes te winnen.”

Mieke Zilverberg is de enige expert die uit principe geen handel drijft met bezoekers van het programma. Als de oudheiddeskundige wordt gevraagd of zij een door haar getaxeerd voorwerp wil kopen, verwijst ze de aanbieder door naar veilinghuizen. Zilverberg: „Ik vind dat ik niet van bezoekers mag kopen. Dat zou oneerlijk zijn ten opzichte van collega’s die niet bij het programma betrokken zijn.”

AVROTROS zegt de afgelopen dertig jaar nooit aanleiding te hebben gehad voor twijfel aan de integriteit van de experts. Hoofd marketing en communicatie Eri c Dekker: „Nu blijkt dat er reden is om daar anders in te staan.” De betrouwbaarheid van het programma staat voorop, zegt Dekker. Met de expert van het astrolabium wil hij „nader in gesprek”.

Met de experts werkt de omroep inmiddels aan een gedragscode. In de periode tussen de opnames en de uitzending, doorgaans een half jaar, mogen de handelaren geen zakelijke banden met bezoekers aanknopen. Ook dient het initiatief van de verkoper uit te gaan.

Een minder stringente code dus dan die van de BBC. Dekker: „We moeten wel reëel zijn; de spoeling van experts is hier dunner dan in Groot-Brittannië.”

Het Commissariaat voor de Media wil op korte termijn in gesprek met AVROTROS. Een woordvoerder van de toezichthouder: „Het is het niet de bedoeling dat experts die aan een publiek programma meewerken hier op oneigenlijke manier van profiteren; dat zou een vorm van zelfverrijking zijn die in strijd is met het publieke belang.”

Een gedragscode is volgens het commissariaat een goede zaak. De woordvoerder: „Wij zullen een vinger aan de pols houden om te zien of de voorgestelde gedragscode de risico’s voldoende uitsluit.”

Verkeerde been

Half november vorig jaar zou AVROTROS de reportage van de taxatiedag in het Spoorwegmuseum uitzenden. Vlak voor de uitzending belde Fred Kats met de eigenaren. De expert feliciteerde hen met de hoge opbrengst in Londen. Ook liet hij weten dat de uitzending verviel vanwege het grote verschil tussen zijn taxatie en de hoge opbrengst. De reden volgens Kats, aldus de familie: „Men wilde eventuele bezitters van iets soortgelijks niet op het verkeerde been zetten.”

Met gêne, zegt de kunsthandelaar, kijkt hij op de gebeurtenissen terug. „Het was een rommelig proces, dat geef ik toe. Maar ik ben beslist te goeder trouw geweest.” Bonhams heeft het instrument wat mooier voorgesteld dan het was, zegt Kats. Niettemin complimenteert hij het veilinghuis met de hoge opbrengst: „Chapeau.”

Dat zijn biedingen op het instrument wenkbrauwen zullen doen fronsen, daarvoor toont de handelaar begrip. „Dat ik er met mijn taxatie zo naast zat, is schadelijk voor mijn reputatie. De nachtmerrie van een expert.” <<