Homohuwelijk? Vooruit. Abortus? Nooit.

In Ierland en Amerika werden homorechten snel aanvaard. Maar de opvattingen over abortus verschuiven niet.

Anti-abortusbetogers tijdens een mars Walk for Life in januari in San Francisco. Foto AP/Alex Washburn

De Rally for Life moet groter worden dan vorig jaar, toen hij maar 8000 mensen trok. Duizenden Ieren zullen vandaag in Dublin weer de straat op gaan tegen abortus. De naam van de demonstratie (sinds 2007) is geleend van de Amerikaanse anti-abortusbeweging. In de VS worden, sinds abortus in 1973 legaal werd, jaarlijks ‘Marches for Life’ gehouden Daar komen steeds meer mensen op af: vorig jaar waren er 800.000 mensen op de been in Washington.

Het lijkt tegenstrijdig. Amerikanen en Ieren juichen voor legalisering van het homohuwelijk. Maar abortus, of het nu legaal is (in de VS) of verboden (in Ierland), blijft fel omstreden.

In mei verrasten de Ieren de wereld door bij referendum met 62 procent voor legalisering van het homohuwelijk te stemmen. Met de acceptatie van homorechten is het in het land razendsnel gegaan: tot 1993 was homoseksualiteit in Ierland nog strafbaar.

Ook in Amerika is de acceptatie van het homohuwelijk rap gegroeid: twintig jaar geleden keurde nog geen 30 procent het homohuwelijk goed, begin dit jaar meer dan 60 procent. Vorige week werd het homohuwelijk in het hele land gelegaliseerd door een uitspraak van het Supreme Court.

Maar over abortus zijn de Amerikanen niet noemenswaardig van mening veranderd sinds de jaren zeventig. De helft vindt dat het toegestaan moet zijn in bepaalde omstandigheden, twintig procent wil een verruiming, dertig procent een absoluut verbod.

Landen in Latijns-Amerika laten hetzelfde patroon zien: beweging rond homorechten, stilstand rond abortus. Uruguay is een uitzondering.

„Bij homorechten en abortus draait het om seksuele rechten en religieuze taboes”, zegt de Amerikaan John Culhane, hoogleraar familierecht aan de Universiteit van Delaware, telefonisch. „Verder verschillen de twee kwesties enorm. In juridische termen: bij het homohuwelijk draait het om uitbreiding van een bestaand recht naar een nieuwe groep. Bij abortus om een botsing tussen de rechten van de vrouw en die van de foetus.”

Ook in andere opzichten verschillen abortus en homorechten sterk. Homo’s kom je in het dagelijks leven tegen, abortus blijft verborgen. Homostellen zijn in westerse films en series gemeengoed geworden, abortus niet. Homoseksualiteit valt niet te voorkomen, ongewenste zwangerschap wel. Die zichtbaarheid heeft bij de acceptatie van homorechten een rol gespeeld, aldus Colm O'Gorman, directeur van Amnesty International Ierland en een spil in de campagnes voor legalisering van homohuwelijk én abortus. „Maar het komt vooral door het afgenomen gezag van de kerk in Ierland. Zeker na de schandalen rond priestermisbruik.”

Meteen na het referendum over het homohuwelijk gingen in Ierland stemmen op de abortuswet te versoepelen. Daarvoor is een grondwetswijziging nodig: abortus is nu alleen toegestaan als het leven van de vrouw in direct gevaar is. Een meerderheid der Ieren is voor het beperkt mogelijk maken van abortus. Maar het verzet is fel. O'Gorman: „De minderheid die tegen is, voert naar Amerikaans voorbeeld campagne, met expliciete foto’s en persoonlijke aanvallen op politici. De bevolking loopt in Ierland voor op de politiek. Die durft zijn vingers er niet aan te branden.”

Abortus is in de VS legaal sinds de uitspraak van het Supreme Court in de zaak ‘Roe versus Wade’ in 1973. Maar het is altijd omstreden gebleven. Sinds 2010 zijn, doorgaans door toedoen van Republikeinen, circa 200 maatregelen getroffen om de toegang tot abortus te beperken. In het Congres, door Republikeinen gedomineerd, ligt nu een wet klaar die abortus na 20 weken verbiedt. Onder Obama maakt de wet geen kans, maar het voorstel toont dat de Republikeinen dit front van de ‘cultuuroorlog’ niet opgeven.

„Het blijvend verzet komt ook doordat het Supreme Court de deur weer op een kier heeft gezet,” zegt hoogleraar Culhane vanuit Delaware. „In 1992 besloot het Hooggerechtshof in een andere zaak, Planned Parenthood vs Casey, dat de staten het recht hebben om abortus tot op zekere hoogte te reguleren. Dat heeft conservatieven de wind in de zeilen gegeven.”

Culhane verwacht dat het Supreme Court zich komende jaren wéér zal uitspreken over abortus. „Ze hebben vorige week Texas verordonneerd een anti-abortuswet, de strengste van het land, niet te implementeren voordat de rechters ernaar hebben gekeken.”

Ook in Ierland nadert een moment van de waarheid over abortus: de verkiezingen in 2016. De Labourparty, nu de minderheid in de regeringscoalitie, heeft gezegd dat ze een referendum over abortus tot inzet van de campagne gaat maken. Maar de grootste regeringspartij Fianna Fáil blijft tegen. De campagne voor het homohuwelijk steunde de partij overigens wel.

O’Gorman is gematigd optimistisch: „In de aanloop naar het referendum hebben de Ieren laten zien dat ze een geciviliseerd debat kunnen voeren over een complex sociaal vraagstuk. Dat zou politici moed moeten geven.”