De briefjes van tien en twintig zijn op

Het land is blut. Toch kunnen de Grieken nog 60 euro per dag pinnen. Waar komen de bankbiljetten dan vandaan?

Antonis (32), dokter, verstopt zijn geld in een pot onder een plant. Zijn huis in Athene is al eens leeggeroofd vandaar. Hij wilde niet zeggen hoeveel geld hij heeft verstopt. Foto Nikos Pilos

De bankbiljetten van Griekenland liggen op een heuvel met uitzicht op de Egeïsche Zee. Eigenlijk liggen ze in de heuvel, want de kluis van dit distributiecentrum van de Griekse centrale bank zit in de kelder. Met muren van zeven meter hoog. De kelder is niet te zien vanaf het betonnen hek. En behalve de bewaker die in de schaduw een sigaretje rookt gebeurt er niets. Geen spoor van geldbusjes die hier normaal gesproken door twee grote poorten het distributiecentrum binnenrijden en met biljetten richting de geldautomaten vertrekken. Alleen de mensen achter het beton weten hoeveel cash Griekenland nog heeft om de geldautomaten bij te vullen.

De vraag naar contant geld was al groot voordat de onderhandelingen tussen Griekenland en Europa vorige week tot stilstand kwamen. Tussen december en mei haalden de Grieken ruim dertig miljard euro van hun bankrekeningen. Ongeveer de helft daarvan werd opgevraagd in contanten, waardoor de Griekse centrale bank werd gedwongen om extra bankbiljetten in omloop te brengen: de totale waarde aan eurobiljetten in het land steeg van 30 miljard tot 45 miljard.

Aan de voet van de heuvel, in de stad Thessaloniki, staan al een week rijen voor de geldautomaten. Omdat de Europese Centrale Bank (ECB) de limiet voor de noodleningen heeft bevroren, mogen Grieken sinds afgelopen weekend maximaal zestig euro per dag opnemen. Desondanks zijn sommige automaten leeggepind, waarna de rij zich naar de volgende automaat verplaatst.

Cijfers over juni zijn nog niet bekend, maar duidelijk is dat er de afgelopen weken nog eens miljarden euro’s in cash zijn opgenomen. Waar komen de bankbiljetten vandaan?

Duitse biljetten

Niet uit Griekenland, maar uit Duitsland. Tenminste, dat geldt voor het oranje briefje van 50 euro met serienummer X76561200254 dat uit de geldautomaat van Alpha Bank in het centrum van Thessaloniki komt. Het serienummer van een Grieks biljet was met een Y begonnen en was grijs, rood of blauw geweest: bij de Griekse drukkerij zijn alleen briefjes van 5, 10 en 20 euro geproduceerd.

Dat is ook de reden dat Griekenland niet zomaar de geldpers kan aanzetten als er opeens meer vraag is naar contant geld. Het drukproces van eurobiljetten is decentraal georganiseerd, verspreid over de eurolanden. De ECB bepaalt elk jaar welk land welke bankbiljetten in welke hoeveelheid mag drukken. De Griekse gelddrukkerij heeft op dit moment alleen drukplaten voor briefjes van 10 euro tot zijn beschikking en mag die maar in beperkte mate gebruiken. De miljarden aan extra contant geld worden geregeld via Frankfurt. „Ik kan je vertellen, dat is een logistieke nachtmerrie”, zegt Petros Doukas, tussen 2004 en 2009 de Griekse onderminister van Financiën. „Er is de afgelopen weken met Griekse militaire toestellen volop geld ingevlogen vanuit Frankfurt. Of getransporteerd als cargolading aan boord van commerciële toestellen.”

Doukas heeft zo zijn kennis van bankiers, die hij dagelijks zegt te spreken. Of er de afgelopen weken daadwerkelijk extra geld is ingevlogen, dat wil de ECB niet zeggen. Ook het hoofd van de cash department van de Griekse centrale bank laat weten dat hij hierover geen mededelingen mag doen: alles rondom internationaal geldtransport is uiterst geheim.

Maar een vorig jaar verschenen rapport van diezelfde Griekse centrale bank geeft een zeldzaam inkijkje in de logistiek achter de financiële crisis. „Het voldoen aan de publieke vraag naar contant geld is een van de belangrijkste taken van de centrale banken en van vitaal belang tijdens een crisis”, schreef de bank in een uitgebreide terugblik op de crisis tussen 2008 en 2013. Zo organiseerde de bank samen met de ECB drie „buitengewone zendingen van eurobiljetten” in 2010 en 2011, met een totale waarde van 5,26 miljard euro. Een voorbeeld dat wordt genoemd is een geldtransport op 16 juni 2011. Door de dreiging van een Grieks bankroet verzilverden mensen ook toen massaal banktegoeden. Vanuit Oostenrijk vertrok een vliegtuig naar Griekenland. Aan boord: 38,4 miljoen briefjes van 50 euro – ongeveer twee vrachtwagens vol – afkomstig uit de kluis van de centrale bank van Oostenrijk.

Opdrogen in het weekend

Volgens Doukas zijn de geldtransporten sinds vorige week gestopt, toen de ECB een plafond van 89 miljard voor de noodleningen instelde. „Er zal snel geen contant geld meer zijn om de pinautomaten te vullen, misschien droogt het dit weekend al op.”

Dat het lastig begint te worden om de automaten vol te houden merken ook de geldtransportbedrijven zoals Brink’s en G4S, die een groot deel van de Griekse pinautomaten vullen. Dat doen ze normaal gesproken met cash die ze bij retailers ophalen, maar die ondernemers vragen nu of het contante geld kan worden opgeslagen, in plaats van op hun bankrekening bijgeschreven. Als er na het referendum een definitief einde komt aan de financiële steun voor Griekenland, gaan de banken namelijk failliet. En dan zouden de ondernemers hun geld weleens kwijt kunnen zijn.

De geldautomaten worden door Brink’s en G4S realtime gemonitord, maar er is simpelweg te weinig beschikbaar contant geld om ze te vullen. Dat de geldstroom langzaam ophoudt was deze week al te merken bij de rijen in Thessaloniki. Het aantal automaten waar nog geld uitkomt, wordt steeds kleiner. En de rijen langer. Wie lang genoeg wacht, soms uren, en de automaat bereikt, krijgt nog een teleurstelling te verwerken. De briefjes van tien en twintig euro zijn op. Dus moeten mensen het met vijftig euro per dag doen in plaats van zestig. Zolang er nog briefjes van vijftig zijn.