’t Houdini-kabinet leeft nog steeds

De oppositie zou dit politieke jaar de macht grijpen, zo was de voorspelling. Het bleek, tot ieders verrassing, het Jaar van de Coalitie.

Het is lang geleden dat Diederik Samsom de lachers op zijn hand kreeg. Toch was dat afgelopen dinsdag het geval. Tijdens een besloten ‘coalitieborrel’ van VVD en PvdA in het Haagse café Schlemmer hield de geplaagde PvdA-leider een toespraak. Hij vergeleek de coalitie van VVD en PvdA met een liefdesrelatie waar na twee jaar de passie uit is verdwenen.

Hoe het tij te keren? Samsom kwam met tips van de self help-website Mens en Gezondheid. Deze bijvoorbeeld: „Kijk naar wie beide personen nu werkelijk zijn en wat zij leuk vinden.” Niet eenvoudig, zei Samsom tegen de VVD’ers in het café. „Jullie houden van zzp'ers, wij van vluchtelingen. Jullie halen de voorpagina’s met autootjes, wij met een partijleider die ‘over de rooie’ gaat. Jullie knuffelen dictators, wij allochtonen.” Hilariteit alom, aldus aanwezige Kamerleden.

Samsoms optreden is illustratief voor het goede humeur in de coalitie. Het was een jaar vol tegenspoed: zwaar verlies bij de Provinciale Statenverkiezingen, twee zware crises (over bed-bad-brood en de vrije artsenkeuze), twee dragende bewindslieden die vertrokken (Opstelten en Teeven) en drie Kamerleden die voor zichzelf begonnen (Kuzu, Öztürk en Houwers). Desondanks is het de coalitie en niet de oppositie die met een overwinnaarsgevoel het zomerreces ingaat.

Dat is voor een groot deel te danken aan de manoeuvres rond de belastingplannen van het kabinet in de afgelopen weken. Hier sloeg de coalitie een dubbelslag. De almachtige gedoger Alexander Pechtold voelde zich gedwongen weg te lopen bij de onderhandelingen en kan daardoor het kabinet niet meer vrijblijvend beschuldigen van een gebrek aan hervormingsambitie. En met de steun van het CDA voor een lastenverlichting van 5 miljard euro op zak lijkt het kabinet zijn levensduur tot ver in 2016 veilig te hebben gesteld. Met het CDA en de immer constructieve ChristenUnie en SGP beschikt Rutte II namelijk over een meerderheid in de Eerste Kamer voor het belastingplan, dat cruciaal is om te kunnen blijven regeren. Rutte II als Houdini-kabinet.

Hoe heeft de coalitie overeind kunnen blijven met zo’n wankele basis in zo’n turbulent jaar? Een jaar waarin VVD en PvdA zich voor het eerst gretig profileerden voor de eigen achterban: de PvdA met schaliegas, Gronings gas en klimaatbeleid, de VVD met asielzoekers en een mildere opstelling jegens buitenlandse despoten.

Eén uitleg luidt: juist omdát het zo’n turbulente tijd was. Naast de interne coalitieperikelen was het ook het jaar van de MH17-ramp, Charlie Hebdo, de opmars van Islamitische Staat en spanning rond Griekenland. Welke zichzelf respecterende coalitie laat de boel onder zulke dramatische internationale omstandigheden klappen? Ook genoemd: het kabinet zou niet demissionair willen zijn tijdens het EU-voorzitterschap van Nederland in de eerste helft van 2016. Anderen schuiven dit argument terzijde: dat halfjaarlijkse voorzitterschap stelt tegenwoordig weinig meer voor.

Een belangrijkere factor dan het boze buitenland was Mark Rutte. Wie hem afgelopen september soeverein door de Algemene Politieke Beschouwingen zag zeilen, had al kunnen voorvoelen dat dit zíjn jaar zou worden. De premier is ongrijpbaar en knoopt alles en iedereen aan elkaar. Harde cijfers zijn er niet, maar het lijkt erop dat hij hoogstpersoonlijk het verlies van zijn partij bij de Statenverkiezingen met een senaatszetel of vier wist te beperken. En hoewel ze bij de PvdA vinden dat zijn regie aan het begin van beide coalitiecrises te wensen overliet, dwong hij bij mokkende partijgenoten af de coalitie voort te zetten. Zowel zorgminister Edith Schippers (tijdens de zorgcrisis) als fractieleider Halbe Zijlstra (bij bed-bad- brood) bonden uiteindelijk in.

Diederik Samsom had helemaal geen fijn jaar. Hij leed zijn derde dramatische verkiezingsnederlaag op rij, haalde consequent rampzalige peilingen en liet zich gaan tegenover journalisten van De Telegraaf (het ‘over de rooie’ uit zijn toespraak). Maar ondanks alle ellende zit hij nog steeds op zijn plek – essentieel voor het voortbestaan van de coalitie. Een vertrek was ook nooit aan de orde, zeggen PvdA’ers. Ze wijzen erop dat Samsom de laatste tijd buitengewoon ontspannen is, alsof hij niet langer bezig is met de toekomst van zijn leiderschap. Een bewindspersoon trekt de parallel met een korte nacht: je kunt pas lekker slapen als je niet ligt te stressen over het gebrek aan slaap.

Een andere belangrijke factor is de aantrekkende economie. Regeren in tijden van meevallers is altijd makkelijker, maar in het geval van Rutte II komt groei wel heel erg gelegen. Griekenland maakt de situatie onzeker, maar één ding staat vast: op Prinsjesdag kunnen er na zes jaar bezuinigen voor het eerst weer cadeautjes worden uitgedeeld aan de burger.

Terugkijkend vormden de Provinciale Statenverkiezingen in maart hét sleutelmoment van dit politieke jaar – maar niet om de reden die iedereen voorzag. Vrijwel alle partijen, de VVD voorop, hadden er een vertrouwensstemming van gemaakt over Rutte II. Als het kabinet en de drie gedoogpartijen – D66, ChristenUnie en SGP – hun meerderheid in de Eerste Kamer kwijtraakten, zou Rutte II z’n klus niet kunnen afmaken.

Dat scenario werd bewaarheid: VVD en PvdA verloren, de ‘Constructieve 3’ wonnen onvoldoende. Weg meerderheid. Toch was het effect tegengesteld. In de coalitie voelden ze zich tot hun eigen verbazing bevrijd: nu de ‘C3’ geen sleutelpositie meer had, waren VVD en PvdA niet langer overgeleverd aan de gratie van D66-leider Alexander Pechtold, de informele C3-aanvoerder. Bij de PvdA was er extra opluchting, ondanks de beroerde verkiezingsuitslag. VVD, CDA en D66 – een mogelijke volgende regeringscoalitie – hebben geen meerderheid gekregen in de senaat. De VVD heeft dus geen reden gekregen voortijdig te breken.

De bed-bad-broodcrisis in april verhulde het nog eventjes, maar hier lag de kiem van de succesvolle belastingmanoeuvre in juni: de coalitie ging gewoon doen wat ze zelf wilde (belastingverlaging), en als D66 echt een vergaande hervorming van het belastingstelsel wilde, moest het maar bereid zijn een impopulaire verhoging van de btw te steunen.

In ongekende saamhorigheid knutselden VVD en PvdA vervolgens een plan in elkaar. Kerngedachte was dit: het CDA, dat niet in beslotenheid wil onderhandelen met het kabinet, is klaar om een lastenverlichting te steunen. Het is in lijn met hun eigen pleidooien in de afgelopen jaren, en dé kans om ook eens constructief ‘ja’ te zeggen – een goede zet met het oog op komende Tweede Kamerverkiezingen. Die calculatie bleek te kloppen.

Zodoende wacht het kabinet tot Prinsjesdag een relatief eenvoudige taak: zorgen dat CDA, ChristenUnie en SGP hun gewenste aanpassinkjes krijgen bij de lastenverlichting van volgend jaar. Niemand in de coalitie twijfelt eraan dat het zal lukken de drie christelijke partijen aan boord te krijgen – al mogen de wensen, om het CDA van dienst te zijn, officieel niet worden gepeild in achterkamertjesoverleg.

Als het om D66 gaat, wijzen ze in de coalitie naar opinieonderzoeken die consequent zeggen dat het kabinet zeer geliefd is bij de D66-kiezer – geliefder zelfs nog dan bij de eigen achterban. De boodschap: Pechtold zal het kabinet niet te opzichtig willen dwarszitten. En zijn kans om VVD en PvdA achter de schermen uit elkaar te spelen – bij de belastinghervorming – is hij misgelopen.

Bij de traditionele Binnenhofbarbecue was de stemming onder coalitiepolitici gisteren opperbest. Eentje grapte: „Pas op, straks zitten we nog gewoon onze termijn uit!”