De doodstraf bestaat, maar laat het einde humaan zijn

Michelle Lyons woonde tussen 2000 en 2012 de executies bij in Huntsville. Eerst als journalist, daarna als woordvoerder van de gevangenis.

Telkens als in Texas een executie gepland was, wist Michelle Lyons wat haar te doen stond. Ze deed haar stemmig donkere kleren aan, liep langs death row, noteerde wat de gevangene als laatste had gegeten. Daarna liep ze mee de executiekamer in, wachtte ze tot de gevangene door vijf bewakers was vastgebonden en schreef ze de laatste woorden op. De ene keer was het gezang, de volgende keer een scheldpartij, daarna weer een smeekbede om vergeving.

Een gevangene zei, terwijl hij daar lag: ‘How ’bout them Cowboys?’ Hij was blij dat zijn favoriete American Footballteam Dallas Cowboys had gewonnen. Eén keer miste ze de laatste woorden. Zei de moordenaar nou ‘across’ (over), of ‘a cross’ (een kruis), omdat hij er met gespreide armen als een gekruisigde bij lag? Ze kon het niet meer navragen, en dat gevoel deprimeerde haar.

Tussen 2000 en 2012 zag de goedlachse en energieke Michelle Lyons (39) in de executiekamer van Huntsville 278 mensen sterven. Eerst als journalist voor een lokale krant, daarna als woordvoerder van het gevangeniscomplex. Maar weinig Amerikanen weten beter dan zij wat de doodstraf betekent.

Deze week beslechtte het Hooggerechtshof een intens debat over de doodstraf. Drie gevangenen in Oklahoma vochten hun aanstaande executie met een cocktail van drie gifstoffen aan. Die methode is niet waterdicht, omdat Amerika sinds een paar jaar moeite heeft de goede stoffen te vinden. De Europese Unie, de vaste leverancier, boycot de verkoop van beproefde gifstoffen. Het gif raakt op en staten zoeken driftig alternatieven.

Enkele keren ging het helemaal mis, onder meer bij de executie van Clayton Lockett in Oklahoma, die bijna drie kwartier bleef leven. De drie gevangenen vochten het gebruik van het middel Midazolam aan. Een verbod op dat middel zou grotendeels een einde betekenen voor de doodstraf in de VS, die toch al onder grote druk staat.

Het ging om het principe

Het Hof besloot anders, maar in de vonnissen bleek hoe fundamenteel het debat gevoerd wordt. Het ging de conservatieve en progressieve rechters niet zozeer over midazolam, maar over de principiële kwestie erachter: is de doodstraf niet achterhaald en onnodig wreed? De progressieve rechters Stephen Breyer en Ruth Bader Ginsberg schreven: „In plaats van geknoei over de vraag hoe we moeten doden, moeten we ons de fundamentele vraag stellen of we als samenleving nog steeds iemand moeten executeren.”

De conservatieve rechter Antonin Scalia maakte van zijn vonnis juist een vurig pleidooi vóór de doodstraf. Rechters zijn elitaire figuren, schreef hij, die in hun veilige suburbs niet weten welke gevaren ‘het echte Amerika’ loopt. De doodstraf beschermt burgers.

Dit is ongeveer de toon zoals het debat over de doodstraf het afgelopen jaar gevoerd is in de VS, sinds Locketts executie mislukte. Michelle Lyons heeft een boodschap voor beide kampen. Ze is in een beperkt aantal gevallen nog altijd voor de doodstraf, zegt ze. „Tegenstanders wil ik erop wijzen dat sommige misdaden zo gruwelijk zijn dat alleen de ultieme straf passend is.”

Schaak spelen op death row

Maar Michelle Lyons ergert zich ook aan het gemak waarmee ‘law and order’-figuren als Scalia over de doodstraf praten. Alsof iemands leven beëindigen niets voorstelt. „In de eerste plaats voor de dader. Ik heb executies meegemaakt waarvan ik vond dat ze helemaal niet plaats hadden mogen vinden.” Ze herinnert zich Napoleon, een jongen van 17. Hij werd ter dood veroordeeld, vlak voordat dat wettelijk verboden werd voor minderjarigen. Lyons noemt hem „een aardige, slimme jongen zonder strafblad”, die op een dag besloot iemand te overvallen. Die overval liep uit de hand en hij schoot het slachtoffer dood. Zijn executie was de enige waarbij ze gehuild heeft.

Met gevangenen kreeg ze een band. Ze zag ze wekelijks en kende hun gewoontes. Hoe ze op death row schaak speelden door zetten naar elkaar te roepen. Hoe aardig ze soms konden zijn. Een man maakte een ketting voor haar. En hoe ruw het eraan toeging. Als ze langs één gevangene liep, werd ze steevast bespuugd en uitgescholden. Ze had ooit een pen van hem afgepakt.

Toen ze net begon, was het simpel voor haar, zegt ze. „Ik dacht: hij heeft een misdaad begaan en verdient straf, einde verhaal. Maar hoe meer executies ik zag, des te meer dacht ik: waarom hij wel en die ander, die iets veel ergers gedaan heeft, niet?” In de executiekamer keek Lyons bovendien altijd naar de familieleden van de slachtoffers en die van de dader, voor wie een executie ook traumatisch is. Niemand, dacht ik altijd, heeft een keuze gehad om hier te zitten. Alleen de dader heeft gekozen.”

Huntsville staat bekend als de doodstraf-hoofdstad van Amerika. Het plaatsje telt 40.000 inwoners, terwijl in vijf gevangenissen 13.000 gedetineerden zitten. Huntsville heeft twee grote werkgevers: een universiteit en de gevangenis. Nergens zijn zo veel gevangenen ter dood gebracht als hier: ruim 500 sinds 1982, toen de doodstraf weer werd ingevoerd in Texas. De elektrische stoel is afgeschaft, Ol’ Sparky staat nu in het lokale gevangenismuseum. Ook in Huntsville wordt nu gif gebruikt.

Een executie met gif gaat, ondanks de problemen met de gifstoffen, zelden mis, zegt Lyons. In Texas is het een paar keer gebeurd. Een keer schoot het infuus los uit het lichaam, waarna de getuigen op de eerste rij besprenkeld werden met de inhoud. Een andere gevangene had eerder geprobeerd zelfmoord te plegen met pillen, waardoor zijn lichaam slecht reageerde op het gif. Hij begon hevig te bewegen en gaf over. Een paar keer zeiden ze: ‘ik proef het gif’. Iets vergelijkbaars gebeurde overigens onlangs in Oklahoma, tijdens de executie van Charles Warner. Hij zei dat hij het gif voelde branden, zijn executie duurde ook lang: 20 minuten. En er was de executie waarbij iemand halverwege opeens een sleutel van zijn handboeien uitspuugde. Hij had nog een ontsnapping voorbereid.

„Maar uiteindelijk”, vindt ze, „is er geen betere methode dan de injectie. Van het vuurpeloton, dat Utah wil invoeren, krijg ik western-associaties. De elektrische stoel faalt soms ook.” De gaskamer? Ze schudt haar hoofd. „Inhumaan. Dat duurt te lang.”

Michelle Lyons noteerde de laatste woorden van de gevangenen, maar ook haar eigen gevoelens. Na anderhalf jaar stopte ze daarmee. Uit zelfbescherming, zegt ze. „Ik ging altijd maar door, en wilde niet weten welk effect het op mij had. Ik las laatst mijn aantekeningen terug en merkte: het zat me allemaal veel meer dwars dan ik wilde toegeven.”

Ik zou schreeuwen: ik wil niet dood!

Langzaam werd het haar te veel. „Achteraf zeg ik: het kroop onder mijn huid. De geur bijvoorbeeld. De executiekamer heeft een heel typische, penetrante lucht, die ik niet kan omschrijven. Soms ruik ik het zomaar ergens, en ben ik weer terug in die kamer. Of die keer dat ik in de executiekamer zat, en opeens in paniek raakte. De geëxecuteerde leek op mijn opa.”

Soms ging ze zich voorstellen hoe ze zelf zou reageren als ze daar zou liggen. „De rust viel me altijd op. De gevangene komt binnen, steekt zijn armen uit, gaat liggen. Ik dacht, ik zou schreeuwen: ik wil niet dood! Ik zou bijten, proberen weg te rennen.” Lyons zag er steeds meer tegenop om executies te zien. Toen ik zwanger was, dacht ik bij iedere executie: wat als de baby in de buik er iets van hoort? Een onverdraaglijke gedachte.” Ze stopte drie jaar geleden, omdat het haar te veel werd. Ze is nu pr-adviseur in het bedrijfsleven.

Michelle Lyons zegt dat executies humaner moeten. Zo gebruikt Texas door de problemen op de markt niet langer de ‘cocktail’ van drie stoffen – een verdoving, een spierverslapper, en een middel dat het hart stopt. Nu krijgen ze alleen het zware gif Pentobarbital ingediend, een middel dat populair is onder veeartsen. „Het gaat snel, nooit langer dan acht, negen minuten. Maar vroeger kregen ze eerst een verdoving. Ik hoorde na twee minuten een kuchje, dan wist ik: de verdoving is ingetreden.” Ze pauzeert even. „Dat de doodstraf bestaat, accepteer ik. Het hoort bij Texas. Maar op zijn minst moeten we proberen een leven zo menselijk mogelijk te beëindigen.”