Amazon wil boeken vol verslavende suikerklontjes

Webwinkel Amazon wil voor sommige boeken auteurs betalen per gelezen pagina. Maxim Februari is kritisch.

Illustratie Tomas Schats

Iedereen vond dat ik het alom bejubelde Lichtjaren moest lezen. Het was het boek van een writer’s writer. Dus las ik gehoorzaam over haverkleurige truien, taankleurige honden, thee-kleurige stukken zeep, eenzaamheid in de mist, lunch op een blauwgeruit kleed, totdat ik op bladzijde 61 kwam – „haar voeten waren aristocratisch, welgevormd” – en ik het opgaf. Een enkele verbijsterde seconde bladerde ik nog verder – „uiteindelijk zou ze hem vergeten, dat was hoe ze zou winnen” – en toen wist ik dat ik dit boek niet ging lezen.

Het zou niet zo erg zijn geweest, dat niet-lezen, als Amazon niet net had aangekondigd in het vervolg auteurs te gaan betalen per gelezen pagina. Pay per page. Dat nieuws maakte de keuze tussen het wel en niet lezen van een boek behoorlijk bloedstollend.

Al ging het voorlopig om elektronische boeken die in eigen beheer waren uitgegeven, de principiële vraag was er niet minder dringend om. Wat betekent het als je een boek besluit niet te lezen?

Niet lezen, legde ik mezelf uit, is niet altijd een teken van afwijzing. Integendeel. Tot de beste boeken die ik ooit heb gelezen, behoren boeken die ik nooit heb gelezen. Ik geef toe, zo’n formulering klinkt net zo vreselijk literair als „halskettingen van amber en gekleurde zaden”, maar ik meen het. De roman Herzog van Saul Bellow heb ik bijvoorbeeld nooit van begin tot eind gelezen, en datzelfde geldt voor Mrs. Dalloway van Virginia Woolf. Toch is mijn leven meer gevormd door zulke hap-snap en half-gelezen boeken dan door andere boeken die ik wel in één keer achteroversloeg.

Dat tellen en betalen niets zegt over waardering was precies wat Amazon werd tegengeworpen. Overal barstte morele verontwaardiging los en die trof dan dat arme Amazon. Kranten die zelf angstig bijhouden hoe vaak digitale lezers op hun koppen klikken, riepen opeens dat lezen tot nu toe vrij was van dwang. En dat klinkt wel goed, maar is toch maar helemaal de vraag. Daarom kan het geen kwaad eens te kijken hoe dat zit met wel of niet lezen. En je af te vragen wat dat gesmade Amazon eraan kan doen.

Voor een beter inzicht gaan we naar een van de opwindendste problemen in de economische wetenschap: de vraag of je de roman Lady Chatterley’s Lover van D.H. Lawrence moet lezen. Toen ik jong was, zat ik jarenlang over de vraag gebogen. Het probleem was opgeworpen door de econoom Amartya Sen. Stel, zei hij, je hebt een kuis mens en een wellustig mens en ze zitten samen in een kamer met een exemplaar van Lady Chatterley’s Lover. Beiden kennen de ‘oh là là’-reputatie van de roman en dus wil de wellustige het dolgraag lezen en de kuise pertinent niet. Tot zover alles in orde. Maar nu laten deze lezers hun voorkeur afhangen van de voorkeuren van de ander, en nu ontstaan complicaties.

Zodra de wellustige lezer het boek oppakt, bedenkt de kuise lezer dat hij het nog liever zelf leest dan dat de wellustige het leest. Tegelijkertijd bedenkt de wellustige lezer dat ze in haar wellust nog liever ziet dat die lieve, onschuldige kuise lezer het leest dan zijzelf. Moet dus juist de kuise, die het niet wil lezen, het boek uiteindelijk lezen?

Geloof me, dit is de stof waarvan Nobelprijzen worden gemaakt. Honderden boekenkasten zijn volgeschreven over de ingewikkeldheden van het geval. Een ogenschijnlijk niksig verhaaltje dat de bijl zet aan de wortels van het samenleven door te laten zien dat het onmogelijk is tegelijk liberaal te zijn en economisch rationeel. De liberale, morele overtuiging dat je zelf moet weten wat je leest is hier onverenigbaar met de klassieke economische theorie, die zegt dat je mogelijke welzijnswinst niet moet laten liggen.

Wat zegt dit nu over de kwestie Amazon? Eigenlijk alleen dat er meer is in het leven dan de vrijbuiterige vraag of je iets wel of niet wilt. Mensen hebben ook de neiging vooruit te grijpen op de keuze van de ander. Je kunt Amazon tegenwerpen dat het de literatuur manipuleert door de uitbetalingen te veranderen. Maar het eigenlijke spel wordt natuurlijk gespeeld tussen lezers en schrijvers – en het zijn de vermaledijde schrijvers die proberen te voorkomen dat de vermaledijde lezers niet willen lezen. Dat is hoe de wereld van het uitgeven werkt.

Zolang Amazon betaalt voor e-boeken waarvan een bepaald deel wordt gelezen, schrijven schrijvers dunne boeken. Betaalt Amazon per pagina, dan schrijven ze dikke. In het eerste geval om te zorgen dat lezers tenminste de limiet halen. In het tweede geval om ze te verleiden tot langer lezen. En de meest verstandige schrijvers stoppen hun boeken vol met verslavende suikerklontjes die ervoor zorgen dat de lezer wel moet blijven lezen. „Haar haar ruikt naar bloemen. De dag is kalm”, schrijven ze. Tenzij ze het niet schrijven.