Smile! Je computer kijkt naar je

Gezichtsherkenningstechnologie kan je emoties achterhalen door de bijna onzichtbare bewegingen van je gezichtsspieren te analyseren. Is dan niets meer privé?

Illustratie Pepijn Barnard Illustratie Pepijn Barnard

Als je de misdaadserie Lie to Me moet geloven zijn alle leugens te doorgronden, als je maar weet waar je op moet letten. In de serie analyseert wetenschapper Cal Lightman de gezichtsuitdrukkingen van potentiële criminelen, om vast te stellen in hoeverre ze de waarheid spreken. Rimpelt iemands neus? Dat duidt op minachting. Trekt hij beide mondhoeken naar beneden? Hij liegt.

Lie to Me is gebaseerd op het werk van de Amerikaanse psycholoog Paul Ekman. Hij ontdekte in de jaren zeventig dat zogeheten micro-expressies, veroorzaakt door bijna onzichtbare bewegingen van de gezichtsspieren, kunnen verraden hoe je je voelt. Hoewel zijn opvatting dat een gezicht als een soort leugendetector werkt door de meeste psychologen wordt verworpen, wordt het idee dat micro-expressies iets kunnen zeggen over emoties wel breed gedragen.

Ekman maakte zijn analyses nog met de hand; inmiddels hebben verschillende bedrijven software ontwikkeld die dat razendsnel kan. Voorbeelden in de Verenigde Staten zijn Affectiva (naar eigen zeggen marktleider), Emotient en Eyeris. In Nederland heeft het Wageningse IT-bedrijf Noldus inmiddels soortgelijke software ontwikkeld.

Je gezicht verraadt je

Op de website van Affectiva kan je het systeem testen. Je krijgt een aantal reclamespotjes te zien, waarna via je webcam je gezichtsuitdrukkingen worden geanalyseerd. Je kan per seconde terugzien wanneer je bijvoorbeeld moest lachen, verrast keek, of geconcentreerd was.

Ik testte een commercial van M&M’s. Een vrouwelijke M&M wordt op een feestje voor naakt aangezien, omdat ze een bruin suikerlaagje heeft. Een rode M&M ontdoet zich van zijn rode ‘jasje’ en loopt vervolgens echt naakt rond. Ik vond de reclame flauw. Dat wordt bevestigd door Affectiva: ik vond het grappig, verrassend noch interessant. Toch was ik even bang dat mijn gezicht iets anders had laten zien. Stel nou dat ik dit onbewust hilarisch had gevonden. Wat zou dat zeggen over mijn gevoel voor humor?

Emotiedetectie wordt op dit moment vooral gebruikt voor reclamedoeleinden: welke spotjes werken wel en welke niet? Reclamepsycholoog Ricardo van der Valk maakt gebruik van de technologie om erachter te komen wat mensen voelen bij bepaalde reclames. „Wanneer je iemand vraagt wat hij van een commercial vindt, krijg je niet altijd een waarheidsgetrouw antwoord”, vertelt hij. „Een paar jaar geleden had Andrélon een reclame met een meisje dat naakt het veld op rent tijdens een voetbalwedstrijd. Veel vrouwen zeiden dat seksistisch te vinden. Maar analyses van hun gezichtsuitdrukkingen lieten zien dat vrouwen die scène net zo leuk vonden als mannelijke kijkers.”

Een beslissing om iets te kopen is voor 80 tot 90 procent gebaseerd op intuïtie, aldus Van der Valk: „Als je weet welke emoties iemand voelt bij een bepaald product, kan je die beslissing beïnvloeden.” Toch betekent het gebruik van deze technologie volgens hem niet dat reclamemakers een soort mentale koop-knop in handen hebben. „Het feit dat iemand de gewenste emoties heeft, is nog geen garantie dat hij het product koopt.”

Gepersonaliseerde horrorfilm

De mogelijkheden van gezichtsanalyse reiken verder dan marketingonderzoek. Het Britse mediaplatform Portal Entertainment, dat samenwerkt met Affectiva, ontwikkelt een horrorserie voor iPads die zich aanpast aan de emoties van de kijker. Registreert de camera van je iPad dat je verveeld raakt, dan versnelt het plot. Vind je het juist heel spannend, dan wordt de suspense langzaam opgebouwd.

Een ander voorbeeld is Smile Suggest, een plug-in voor Google Chrome die bladwijzers aanmaakt voor webpagina’s waar je om moet lachen. Je kunt zelf aangeven, op een schaal van een minuscuul glimlachje tot een brede grijns, hoe leuk je iets vindt voordat de plug-in de pagina opslaat. Hoewel Smile Suggest volgens maker Martin McAllister bedoeld was als grapje, is het een interessant idee: in een tijd waarin we van alles liken, ook dingen die we eigenlijk niet leuk vinden, biedt Smile Suggest een oprechter alternatief.

Fickle News, een kunstproject van de Griekse programmeur Anastasis Germanidis, selecteert nieuwsartikelen op basis van je gezichtsuitdrukkingen. Maar de applicatie kiest daarbij juist voor artikelen die tegen je gevoel ingaan. Kijk je blij, dan krijg je bijvoorbeeld een hartverwarmend Buzzfeed-artikel over een blinde therapiehond. Kijk je boos, verschijnt er een stuk over aanslagen in Syrië. Germanidis wil met zijn project een signaal geven tegen de steeds verdergaande personalisering van informatie: „Ik wil technologie gebruiken om mensen uit hun comfort zone trekken en hun horizon te verbreden.”

Privacy

Hoe zit het met de privacy? De videobeelden die in Nederland worden geanalyseerd voor marketingonderzoek, vallen onder de regelgeving van brancheorganisatie MOA. Van der Valk: „We bewaren ze een paar jaar voor onderzoek, daarna worden ze vernietigd. Conform de regels verlenen de deelnemers hiervoor schriftelijk toestemming .”

Toch is het maar de vraag of onze toestemming ook bij toekomstige toepassingen gevraagd zal worden. Gezichtsherkenningstechnologie is inmiddels zo vergevorderd, dat Google Photos in staat is om volwassenen te herkennen in jeugdfoto’s. Facebooks nieuwe app Moments past gezichtsherkenning toe op groepsfoto’s en stuurt iedereen met de app een notificatie. Deze functies van Moments en Google Photos zijn niet beschikbaar in Europa, omdat de gebruikte gezichtsherkenningstechnologie in strijd is met Europese privacywetgeving.

Verder kunnen geavanceerde camera’s tegenwoordig foto’s in zeer hoge resolutie maken. Neem de panoramafoto die tijdens Pinkpop gemaakt werd van het publiek: je kunt op alle gezichten inzoomen, zelfs op mensen achterin. Zij wisten waarschijnlijk niet eens dat ze gefotografeerd werden, maar in theorie zou je ook hun emoties kunnen scannen.

Rinie van Est en Jelte Timmer van het Rathenau Instituut doen onderzoek naar de implicaties van deze technologie. Timmer: „We zien nu een verschuiving van emotiedetectie in een gecontroleerde setting naar die in de publieke ruimte.” Microsoft heeft onlangs bijvoorbeeld een patent gekregen op een bril die emotie kan herkennen via stem, gezicht en houding. Dat roept veel vragen op, aldus Timmer: „Stel je voor: je vriend komt terug van de kapper en je vindt zijn nieuwe kapsel niet zo mooi. Als je daar vervolgens over jokt om hem niet te kwetsen, heeft hij dat met zo’n bril meteen in de gaten.”

Daarnaast: hebben andere mensen het recht om zomaar jouw emoties te scannen en te laten interpreteren? In principe wel, stelt ICT-jurist Arnoud Engelfriet. „Dit is zo nieuw dat er nog geen wetgeving voor bestaat. Je kunt natuurlijk ook zelf iemands emoties inschatten. Maar als deze bril of andere technologieën subtieler en beter zijn in mensen ‘lezen’, dan onttrek je informatie die eigenlijk privé had moeten blijven. Het is een grijs gebied; maar niet illegaal.”

Het probleem zal deels opgevangen moeten worden door wetgeving, denkt Van Est. Maar ook door nieuwe sociale etiquette. „Bij de introductie van Google Glass ontstond er direct discussie over het wel of niet mogen filmen van vreemden. De consensus was: de bril afzetten of om toestemming vragen. Zo’n discussie moeten we ook voeren bij emotiedetectie.”