Zelfs consumentenbond is volgens Poetin vijfde colonne

Annexatie Krim is een militair feit, maar kan juridische loopgravenoorlog worden.

In maart vorig jaar bezetten Russische soldaten zonder insignes overheidsgebouwen op de Krim. Op de deur staat ‘Trekken’.
In maart vorig jaar bezetten Russische soldaten zonder insignes overheidsgebouwen op de Krim. Op de deur staat ‘Trekken’. Foto Ivan Sekretarev/AP

Michail Ansjakov is er nog steeds beduusd van. Vorige week werd de site van zijn consumentenorganisatie ineens geblokkeerd. Meteen daarna maakte het Russische Openbaar Ministerie bekend dat het bekijkt of er sprake is van ‘misdaden tegen de territoriale eenheid van de Russische Federatie’. En dat alles, zo vertelt Ansjakov, zonder dat hij zelf ook maar een telefoontje van de autoriteiten ontvangen. „Blijkbaar was er sprake van politieke druk.”

Twee weken geleden plaatste deze Organisatie ter Verdediging van de Rechten van Consumenten een reisadvies op zijn website. Russische toeristen die de Krim bezoeken deze zomer, moeten oppassen dat ze geen last krijgen met de Oekraïense autoriteiten, zo waarschuwde de Russische organisatie.

Oekraïne beschouwt de Krim namelijk nog steeds als Oekraïens grondgebied, ook al is het ‘tijdelijk bezet’. Buitenlanders – zoals Russische staatsburgers – mogen het schiereiland alleen via een Oekraïense grenspost binnenkomen, anders maken ze zich schuldig aan illegale grensoverschrijding. Toeristen die vanuit Moskou komen aanvliegen riskeren daarom een gevangenisstraf als ze naar Oekraïne willen. Veel Russen hebben familie of vrienden in het buurland. De consumentenbond raadde Russische toeristen daarom aan hun reisplannen van tevoren af te stemmen met de autoriteiten in Oekraïne.

Je zou zeggen: een verstandig advies. Maar het Kremlin reageerde als door een adder gebeten. „Wat is dit nu eigenlijk”, zei president Poetin tijdens een bijeenkomst: „oprechte zorg voor de burgers van Rusland? Of worden hier de belangen van buitenlandse mogendheden gediend?”

De status van de Krim is een open zenuw in de Russische politiek. Nadat Russische militairen (‘groene mannetjes’) in februari 2014 het schiereiland hadden overgenomen, tekenden de nieuwe ‘leiders’ een verdrag waarmee de Krim en de havenstad Sebastopol opgingen in de Russische Federatie. Volgens Moskou was dat gerechtvaardigd, aangezien de overgrote meerderheid van de lokale bevolking (volgens de officiële cijfers 95 procent) in een referendum zou hebben gekozen voor aansluiting bij Rusland.

Onder de Russische bevolking is de annexatie van de Krim onomstreden.

Ook in diplomatieke kringen leek de vraag over de Krim wat naar de achtergrond verdwenen. Westerse mogendheden koppelden de sancties (de eerste werden ingesteld naar aanleiding van de annexatie van Krim) meer aan het naleven van de akkoorden van Minsk over de oorlog in het Oosten van Oekraïne.

Maar dat betekent nog niet dat de Krim rustig bezit is. Russische juristen hebben het afgelopen jaar hun vingers blauw geschreven in juridische verhandelingen waarin de annexatie wordt gerechtvaardigd. Maar de communis opinio in de rest van de wereld is dat Rusland een lange lijst van internationale verdragen heeft geschonden: van het VN-Handvest en de Helsinki-akkoorden tot het Boedapest-memorandum (waarmee Rusland in 1994 de grenzen van Oekraïne respecteerde) en de overeenkomst over de Zwarte Zeevloot uit 1997. De situatie ‘op de grond’ mag er voor Oekraïne slecht uitzien, in de rechtszaal zullen de advocaten van Kiev niet veel moeite hebben met hun Russische opponenten. Afgelopen november nam het Europees Gerechtshof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg twee klachten van de Oekraïense regering (over de Krim en het oosten van Oekraïne) in behandeling. Als die eerste klacht wordt toegewezen, heeft de regering in Kiev al laten weten, zal Oekraïne overal ter wereld beslag laten leggen op Russische tegoeden om de verliezen te compenseren. Kiev schat die verliezen op 91,5 miljard dollar.

Geconfisqueerde staatsbedrijven, Russische schepen aan de ketting: het is geen denkbeeldig vooruitzicht. Twee weken geleden liet een Belgische rechtbank in een andere zaak beslag leggen op bankrekeningen van de Russische ambassade in Brussel. Volgens een uitspraak van het Europese Hof moet Rusland 1,8 miljard dollar schadevergoeding aan de voormalige aandeelhouders van het Russische oliebedrijf Yukos dat in 2004 werd onteigend. Rusland reageerde woedend. Brussel wist niet hoe snel het beslag moest worden opgeheven.

Er zijn meer gerechtelijke uitspraken die op executie wachten. Een jaar geleden bepaalde een speciaal arbitragehof in Den Haag dat de aandeelhouders van het genaaste Yukos recht hebben op 50 miljard dollar compensatie.

Russische bezittingen in het buitenland zijn zo mogelijk kwetsbaar. Vorige week meldde het Financieele Dagblad dat de bouw van een olieterminal op de Tweede Maasvlakte niet doorgaat, omdat de olieconcerns Rosneft en Lukoil er weinig in zien om hun olie via Rotterdam te verhandelen. De Russische minister van Energie noemde de juridische risico’s rond de Yukos-zaak een van de factoren voor het afhaken van de twee oliegiganten.

Intussen bouwt de Russische politiek aan haar eigen juridische werkelijkheid. Gisteren meldde het parlementslid Sergej Mironov dat de Russische procureur-generaal had geantwoord op zijn vraag over de rechtmatigheid van een belangrijke beslissing van Nikita Chroesjtsjov. In 1954 had de toenmalige partijleider de Krim overgeheveld van de Russische naar de Oekraïense Sovjetrepubliek. Daardoor kwam de Krim in 1991 ineens in een andere soevereine staat te liggen. Die beslissing, oordeelt de procureur-generaal, was „in strijd met de grondwet van de Sovjet-Unie”.