Islam en de opera: altijd lastig

Redacteur Merlijn Kerkhof (28) laat iedere dinsdag zien wat de schoonheid is van klassieke muziek. Vandaag: hoe Mozart over een harem schreef.

Vrijdag werd de wereld opgeschrikt door drie aanslagen. In Frankrijk, Tunesië en Koeweit vielen tientallen doden door terreur in naam van de islam.

Wat heeft de islam met klassieke muziek te maken, hoor ik je denken. Helemaal niets, toch?

Nou, toch wel, ergens ver weg.

Google op ‘islam’ en ‘classical music’ en je ziet dat die twee niet heel goed samengaan. Je stuit op artikelen over kinderen in het Verenigd Koninkrijk die geen instrument mogen spelen, op discussies of klassieke muziek haram is. Berucht is de afgelasting van de opera Aïsja en de vrouwen van Medina in Rotterdam in 2000 wegens bedreigingen. Islamitische organisaties vonden de afgelasting heel terecht.

De tegenstelling tussen de islamitische wereld en het christelijke/verlichte Westen is er niet een van de laatste jaren. Die is eeuwenoud – denk aan de Reconquista in Spanje en de Ottomaanse overheersing in Zuidoost-Europa. Er zijn tal van muziekstukken waarin met die tegenstelling wordt gespeeld. In de achttiende en vroege negentiende eeuw was het Ottomaanse Rijk een dankbaar onderwerp voor opera’s. Een voorbeeld daarvan is Mozarts Singspiel (Duitstalige opera met gesproken dialogen) Die Entführung aus dem Serail. Stonden de Turken een eeuw eerder nog aan de poorten van Wenen, in 1782 verlekkerde het Weense publiek zich aan een spektakel in een harem. De opera zit vol karikaturen van een amper bekende natie.

Ook andere grote componisten verklankten de belevenissen van oriëntaalse personages. Carl Maria von Weber heeft zijn Abu Hassan, Gioacchino Rossini zijn Il Turco in Italia. En ja, zelfs Bach heeft nog iets politiek-incorrects over ‘Turken’ op muziek gezet. In zijn cantate 126 zitten de regels ‘Erhalt uns, Herr, bei deinem Wort/ Und steur’ des Papst und Türken Mord’. De moordlustige Turken en de paus worden in de tekst even op één hoop geveegd – volgens Luther (Bach was lutheraan) waren dat immers de twee grote vijanden van het christendom.

Heb ik het tot nu toe alleen over Turken gehad, terwijl ik dit stukje begon met bloederige aanslagen. Ook daar zijn inmiddels opera’s over, zoals The Death of Klinghoffer van de Amerikaanse componist John Adams. Het verhaal gaat over de invalide Joodse Amerikaan Leon Klinghoffer die door Palestijnse terroristen werd doodgeschoten bij de kaping van het cruiseschip Achille Lauro in 1985. Zijn lichaam werd met rolstoel en al overboord gegooid.

Iets opbeurends om mee te eindigen dan. In sommige islamitische landen wordt opera alsnog omarmd. Muscat, de hoofdstad van Oman, heeft een geweldig nieuw operahuis, zag ik in maart dit jaar. En in Abu Dhabi moet een operagebouw komen van ‘starchitect’ Zaha Hadid.

Wie durft de islamitische wereld nog middeleeuws te noemen als straks in hypermoderne auditoria Verdi’s klinken uit de negentiende eeuw?