‘Eigen’ wereldbank triomf voor China

De Chinese leiders zijn aangenaam verrast door de belangstelling van westerse landen voor deelname aan hun investeringsbank.

De lancering van de Aziatische Infrastructuur Investeringsbank (AIIB) vond gisteren plaats in de Grote Hal van het Volk in Beijing, schuin tegenover het mausoleum van Mao Zedong, stichter van de communistische volksrepubliek. Het Chinese initiatief voor de oprichting van een nieuwe, internationale bank, een kapitalistisch vinding bij uitstek, illustreert hoe ver de Chinezen sinds zijn overlijden in 1976 zijn gekomen en hoe betrekkelijk politieke symboliek in pragmatisch China is.

De ondertekening van de nieuwe loot van de financiële wereldorde die tegelijk dezelfde orde beoogt te hervormen, vormt voor China een mijlpaal in zijn opmars naar de status van wereldmacht. Het feit dat 57 landen van vijf continenten aan dit Chinese project deelnemen, illustreert hoe snel de verhoudingen aan het veranderen zijn. Terwijl Europa en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) worstelen met de financiële problemen van een van de kleinste economieën ter wereld, wordt in Beijing de basis gelegd voor een bank die een hoofdrol moet gaan spelen in de Chinese geo-economische expansieplannen.

In deze bank, die start met een overigens bescheiden kapitaal van 100 miljard dollar, is de Chinese dominantie onbetwist. Geen deelnemend land, ook Nederland niet, heeft bezwaren geopperd tegen de verdeling van de aandelen en de stemverhouding. Formeel is het Chinese vetorecht niet vastgelegd in de stichtingsafspraken, maar de facto is het Chinese stemgewicht zwaarder dan dat van andere lidstaten. Het is voor het eerst dat China een financiële wereldinstelling domineert.

Met 29,9 miljard dollar verschaft China het meeste startkapitaal (100 miljard dollar) en heeft het tijdens de onderhandelingen 26,1 procent van de stemmen bedongen. Nederland dat 1,03 miljard dollar aan startkapitaal garandeert, heeft een stemgewicht van 1,16 procent, zo blijkt uit een recente brief van minister Dijsselbloem, (Financiën, PvdA) aan de Tweede Kamer. De Europese landen hebben 20 procent van de stemmen, met Rusland erbij ruim 25 procent.

China kan dus grote beslissingen over benoemingen, kapitaalverhogingen en investeringsbeleid, die met gekwalificeerde meerderheid van stemmen genomen moeten worden, blokkeren. Het hoofdkantoor van de AIIB komt in Beijing, bijkantoren in Aziatische steden, waaronder waarschijnlijk Jakarta en en New Delhi.

De voertaal van de bank is Engels. De eerste president zal Chinees zijn, de nationaliteiten van de twee vicepresidenten moet nog worden vastgesteld net als die van de raad van gouverneurs. Bij zijn recente bezoek aan China heeft de Indiase premier Modi – India is met 8,4 procent qua grootte de tweede aandeelhouder – een van deze functies opgeëist.

Zonder Japan en de VS

De AIIB kenmerkt zich niet alleen door de dominante rol van China, maar ook de afwezigheid van Japan, de derde economie van de wereld en van de VS, de hoofdrolspeler in de regio rond de Grote Oceaan. Japan en de VS voeren hun eigen koers bij de herinrichting van de financiële wereldorde en voelen weinig voor deelname aan een door China gedomineerde bank.

Dat China op enig moment zou kiezen het heft in eigen handen te nemen is overigens geen verrassing. De bestaande financiële en geopolitieke wereldorde is door China nooit volledig aanvaard. China was kort na de Tweede Wereldoorlog niet bij de inrichting daarvan betrokken.

Pogingen van China om sinds 2008 de machtsverhoudingen in de Wereldbank en het IMF te wijzigen, stuitten in 2013 op een veto van het Amerikaanse Congres. Die weigering bracht de zelfverzekerde partijleider Xi Jinping tot het initiatief voor een nieuwe bank, die een sleutelrol moet gaan spelen in de modernisering van de infrastructuur in Azië.

Investeringsgolf

De snelheid waarmee eerst in Azië en vervolgens in Europa Xi’s initiatief werd omarmd, verraste ook de Chinese leiders. De steun van het Verenigd Koninkrijk, dat als eerste grote westerse natie en speciale bondgenoot van de Verenigde Staten de AIIB omarmde, kwam als een grote verrassing. Kort daarvoor had de Amerikaanse president Obama gewaarschuwd niet aan het Chinese initiatief mee te werken.

Duitsland en Frankrijk volgden snel, net als Nederland. Als laatste haakte Australië aan. Voor alle deelnemende landen, die de speciale status van ‘stichtingsland’ hebben gekregen, geldt het verstevigen van de relaties met China als belangrijkste motief. Ook willen de deelnemers kunnen profiteren van de verwachte golf aan investeringen in Aziatische infrastructuur.

Een aantal Europese landen, waaronder Nederland, heeft tijdens de stichtingsonderhandelingen in Singapore aangedrongen op schriftelijke waarborgen op het gebied van milieu en sociaal beleid.

Ook zijn er regels voor het bestrijden van corruptie bij aanbestedingen. De beoogde eerste president van de AIIB, de Chinese topbankier Jin Liqun, zei gisteren (in het Engels) dat de AIIB zich committeert aan „lean, clean and green”. Hoe dat in notoir corrupte en zwaar vervuilde landen als China zelf uitpakt, moet blijken.