Een beetje extra gif moet genoeg zijn bij executies

Van het Amerikaanse Hooggerechtshof mag Oklahoma gevangenen met midazolam blijven executeren. Er bleek een meerderheid vóór, maar ook de rechters zijn diep verdeeld.

Flesjes met het omstreden midazolam in een ziekenhuis in Oklahoma City. Foto AP / Sue Ogrocki
Flesjes met het omstreden midazolam in een ziekenhuis in Oklahoma City. Foto AP / Sue Ogrocki

De staat Oklahoma mag mensen blijven executeren met behulp van het omstreden middel midazolam, heeft het Amerikaanse Hooggerechtshof gisteren bij meerderheid bepaald. Executies per injectie zijn in de VS steeds problematischer door schaarste van de gifstoffen. Een verbod op midazolam zou het aantal executies, dat toch al op zijn retour is, nog verder hebben teruggedrongen.

De vijf conservatieve rechters in het Hof stemden gisteren evenwel eensgezind tegen een claim van drie ter dood veroordeelden in Oklahoma. De mannen betoogden dat het gebruik van midazolam nodeloos wreed en daarom ongrondwettig is. Het middel zou gevangenen onvoldoende verdoven, zoals bleek na uit de hand gelopen executies in de staten Arizona, Ohio en Oklahoma, waarbij gevangenen tijdens de executie kreunden en bewogen en het soms tot drie kwartier duurde alvorens ze overleden. Na de rampzalig verlopen executie van Clayton Lockett in 2014 verhoogde Oklahoma de voorgeschreven dosis midazolam van 100 naar 500 gram.

Het Hooggerechtshof toonde zich bij zijn uitspraak gisteren wel diep verdeeld. Er waren twee in felle bewoordingen gestelde afwijkende verklaringen van de vier progressieve rechters. In de principieelste hiervan betoogde rechter Stephen Breyer dat het Hooggerechtshof zich zou moeten buigen over de doodstraf zélf, in plaats van zich over deelvraagstukken uit te spreken. „Het is hoogst waarschijnlijk dat de doodstraf het Achtste Amendement schendt”, schreef Breyer, verwijzend naar de passage in de grondwet die zegt dat straffen niet nodeloos wreed mogen zijn.

Alsof hij van binnen verbrandt

De zaak Glossip versus Gross draaide om het eerste middel uit een door verschillende staten voor executies gebruikte cocktail van drie. Na midazolam krijgen gevangenen een spierverslapper toegediend, en vervolgens een middel dat het hart stopt. Zonder complete verdoving zou een gevangene veel pijn moeten voelen, „alsof hij van binnen verbrandt”, aldus de progressieve rechter Sonia Sotomayor in haar afwijkende oordeel.

Maar de vijf conservatieve rechters van het hof achten de verhoogde dosis midazolam voldoende. Ook hebben de gevangenen, aldus rechter Samuel Alito, geen werkbare alternatieven aangedragen, terwijl staten moeten kunnen blijven executeren omdat executeren nu eenmaal grondwettig is.

In haar afwijkende oordeel schreef rechter Sotomayor dat volgens deze redenering „eisers ook gevierendeeld, doodgemarteld, of op de brandstapel gegooid” kunnen worden. Zij schreef het absurd te vinden dat veroordeelden verweten wordt niet met een goede executiemethode aan te komen.

In de VS is de doodstraf gestaag op zijn retour. Vorig jaar werden 35 executies voltrokken, tegen 98 in het piekjaar 1999. In mei stemde Nebraska als negentiende staat voor het afschaffen van de doodstraf. Die is nog in 31 staten wettig, maar slechts een handvol staten executeert ook echt.

Ook de steun voor de doodstraf is gestaag afgekalfd. Afgelopen decennia is onder meer door de opkomst van DNA-onderzoek duidelijker geworden dat er regelmatig onschuldigen in de dodencel zitten. Bovendien staat vast dat zwarte en latino-moordenaars een veel grotere kans op de doodstraf lopen, helemaal als ze een blanke hebben vermoord. Ten slotte zijn de kosten van een death row en van doodstrafzaken veel hoger dan die van gewone zaken en gevangenen.

Gifstoffen raken op

Maar de belangrijkste oorzaak van het teruglopen van het aantal executies is het nijpende gebrek aan gifstoffen. Fabrikanten van medicijnen willen geassocieerd worden met het redden van levens, niet met de doodstraf. Sinds 2011 verbiedt de EU bovendien uitvoer van medicijnen met het doel deze voor de doodstraf te gebruiken. Door de namen van middelen en fabrikanten die zaken doen met gevangenissen naar buiten te brengen, heeft de antidoodstrafbeweging zo een effectief instrument in handen om executies te bemoeilijken.

De staten zijn inmiddels bijna door hun voorraden heen. Ze hebben geen uitweg, omdat zij over alle stappen verantwoording moeten afleggen en dus niet onopvallend aan middelen kunnen komen.

Drie staten hebben wetten aangenomen voor als het gif echt op zal zijn. Oklahoma wil met gas gaan executeren, Utah met het vuurpeloton en Tennessee met de elektrische stoel.