Wordt de eurocrisis nu nog duurder voor rest van Europa?

De ECB kon weinig anders dan de noodsteun aan Griekse banken bevriezen. Anders had zij wellicht haar eigen regels overtreden.

Het Griekse parlement stemde zaterdagavond tijdens een soms emotioneel debat in met het voorstel om een referendum over het Europese reddingsplan te houden. Het referendum is zondag 5 juli.
Het Griekse parlement stemde zaterdagavond tijdens een soms emotioneel debat in met het voorstel om een referendum over het Europese reddingsplan te houden. Het referendum is zondag 5 juli. Foto ANGELOS TZORTZINIS / AFP

Neem voldoende cash mee, zo luidt het reisadvies voor vakantiegangers naar Griekenland. Dat is vanaf vandaag geen voorzorg meer, maar noodzaak, want de banken blijven dicht. De Europese Centrale Bank (ECB) deelde gisteren mee dat zij geen toestemming geeft voor nieuwe geldinjecties in het Griekse bankensysteem.

Daarmee reageerde Frankfurt op de verwikkelingen van dit weekeinde, waarbij de regering-Tsipras plots de onderhandelingen over Europese steun staakte en een referendum voor 5 juli uitschreef.

Griekse banken liggen al sinds de verkiezing van Tsipras’ Syriza-beweging aan het infuus van hun eigen Griekse centrale bank, de Emergency Liquidity Assistance (ELA). Anders dan andere Europese banken kunnen zij niet meer rechtstreeks bij de ECB terecht. Maar de ECB beslist wel over de hoeveelheid noodsteun die de Griekse centrale bank mag geven.

De ELA-noodsteun bedroeg na de verkiezingen al bijna 60 miljard euro. Maar naarmate de onderhandelingen met de andere eurolanden, de ECB en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) moeizamer gingen, namen Grieken steeds meer geld op bij hun banken, die dat moesten zien aan te zuiveren. Dat vergde meer en meer steun: afgelopen vrijdag was ELA al opgelopen tot 89 miljard euro.

Garanties weinig waard

De vraag was gisteren wat de ECB zou gaan beslissen. Had zij de ELA-steun aan Griekse banken verminderd of teruggetrokken, dan zouden die banken vandaag onmiddellijk omvallen. Had zij de ELA toch weer opgehoogd, dan zou zij tegen haar eigen principes en regels hebben gehandeld.

Voorwaarde voor de noodsteun is namelijk dat Griekse banken levensvatbaar zijn en dat het onderpand dat zij afgeven in ruil voor geld, voldoende waarde heeft. Beide zijn nu uiterst kwestieus. Een deel van het vermogen van Griekse banken bestaat uit (aan belastingteruggave gerelateerde) staatsgaranties. En als Griekenland zijn financiële verplichtingen niet meer kan nakomen, dan zijn die garanties weinig waard.

Bovendien bestaat het onderpand uit Griekse staatsleningen, en daarvoor geldt hetzelfde: wat zijn die nog waard als Griekenland na 30 juni als wanbetaler te boek staat?

De ECB spaarde gisteren de kool en de geit. ELA wordt bevroren op de 89 miljard van vrijdag. Maar dat betekent dat het opnemen van geld niet meer mogelijk kan zijn, want dat wordt niet meer beschikbaar gesteld. Het betekent ook dat er controles worden ingesteld op buitenlandse geldtransacties, om te voorkomen dat geld weg lekt naar het buitenland.

Zo kreeg de ECB opnieuw de rol die zij tijdens de hele eurocrisis al heeft: waar de politiek faalt, moet zij ingrijpen om de zaak draaiende te houden. Desnoods op de grens van wat een centrale bank nog mag doen. Want waar houdt de ECB op een technocratisch instituut te zijn en wordt zij een politiek lichaam?

De ECB houdt de rente in de eurozone al ultralaag (en zelfs licht negatief) en is in maart begonnen met het maandelijks opkopen van 60 miljard euro aan staatsleningen om de Europese economie vlot te trekken. Critici vinden dat de centrale bank daarmee het werk opknapt van politici die niet durven hervormen.

Het ultieme wapen

Maar er is meer: beroemd is inmiddels de uitspraak van topman Mario Draghi op 21 juli 2012, op het hoogtepunt van de eurocrisis, toen hij zei „alles wat nodig is” te doen om de euro te redden. Alleen die uitspraak was toen al genoeg om de kalmte te doen terugkeren. Draghi doelde op een wapen dat zo machtig was dat hij het waarschijnlijk nooit zou hoeven gebruiken: Outright Monetary Transactions (OMT), waarbij de ECB zonder limiet staatsleningen kan opkopen van eurolanden die op de financiële markten worden aangevallen.

Vanmorgen was de marktreactie op de Griekse crisis minder hevig dan verwacht. Zoals voorspelbaar was daalde de effectieve rente op Duitse staatsleningen, omdat beleggers daar hun toevlucht toe zochten. Aan de andere kant steeg de rente op staatsleningen van als zwak gepercipieerde eurolanden, zoals Spanje en Portugal. Maar het viel toch vooralsnog mee.

Dat kan erop wijzen dat Draghi’s woorden van drie jaar geleden nog steeds werken. Maar op de financiële markten wordt ook nu nog per saldo geloofd in een goede afloop. En als de crisis daadwerkelijk inzet? Nick Kounis, topeconoom van ABN Amro, houdt er rekening mee dat bankpresident Draghi dan zijn dreigement van 2012 toch moet uitvoeren.

Dat betekent dat de ECB het OMT-wapen, daadwerkelijk zal moeten inzetten. En zo kan het er toch van komen dat de ECB er, ondanks het bevriezen van de Griekse noodsteun, toch nog wéér meer geld tegenaan moet gooien om de euro te redden. Draghi’s ‘alles wat nodig is’ kan nog steeds een dure uitspraak blijken.