Plots staat Obama op van politieke doodsbed

Na twee uitspraken van het Hooggerechtshof en een imponerende rede in Charleston is Obama weer een politieke factor in de VS.

Obama zingt Amazing Grace voor dominee Clementa Pinckney, die omkwam bij de aanslag in Charleston.
Obama zingt Amazing Grace voor dominee Clementa Pinckney, die omkwam bij de aanslag in Charleston. Foto David Goldman/AP

Het is weer even november 2008 in Washington. Voor het eerst sinds jaren hebben de Democraten weer het gevoel de Verenigde Staten moreel te leiden. In een paar dagen tijd behaalden zij zulke grote overwinningen bij slepende sociale kwesties, dat zich een overwinningsroes van de Amerikaanse hoofdstad, ook een progressief bolwerk, meester heeft gemaakt.

Zelden bereikt een vleugellamme president (een ‘lame duck’) nog iets in zijn laatste ambtsjaren. Maar Obama behaalt, binnen een paar dagen, de ene na de andere politieke en morele zege. Obamacare is gered, het homohuwelijk is overal in de Verenigde Staten legaal, de Confederatievlag, een symbool voor racisme, wordt her en der in het zuiden gestreken.

En Obama sprak vrijdag in Charleston een grafrede uit die geldt als de belangrijkste woorden over de rassenverhoudingen die de president ooit heeft gesproken. Hij zong, als eerbetoon aan de doodgeschoten zwarte dominee Clementa Pinckney, de hymne Amazing Grace. Dat moment heeft niet alleen diepe indruk gemaakt in een verdeelde natie. Het heeft ook Democraten weer in de armen van Obama gedreven.

Iedereen wil opeens bij Obama horen. Voor het Witte Huis stonden dit weekend ’s nachts honderden mensen te juichen, terwijl het gebouw in de kleuren van de regenboogvlag werd verlicht. Overal in de stad gingen de vlaggen uit. Hillary Clinton, die in haar net begonnen presidentscampagne trachtte Obama zo weinig mogelijk te noemen, barstte opeens los in superlatieven.

Met Obama was het helemaal gedaan, wist iedereen een paar weken geleden nog. De laatste periode van een tweede termijn is zelden gelukkig. In dit geval was het nog erger. De Democraten verloren in november hun meerderheid in de Senaat. Het Huis van Afgevaardigden was al Republikeins.

Tegen die overmacht kan geen president op, zeiden veel deskundigen. Obama kon zich maar beter concentreren op een enkele symbolische overwinning en verder vast aan zijn memoires gaan beginnen.

Progressieve feestroes

En toen werd het eind juni 2015. Het Hooggerechtshof bezorgde Obama twee enorme overwinningen, die de erfenis van de president veiligstellen. Donderdag oordeelde het hof dat Obamacare, het zorgstelsel, intact moet blijven. Dat betekent dat Obama’s belangrijkste binnenlandse hervorming, een zorgverzekering voor iedereen, zijn presidentschap zal overleven.

Daar kwam vrijdag de landelijke legalisering van het homohuwelijk bij. Deze uitspraak heeft progressief Amerika in een feestroes gebracht. Obama, die pas sinds een paar jaar openlijk vóór is, heeft zich deze kwestie toegeëigend.

Het homohuwelijk is een sociale kwestie die voor de Democratische achterban essentieel is. De strijd tussen progressief en conservatief wordt vaak met ‘cultuuroorlogen’ uitgevochten. De Republikeinen hebben abortus en het behoud van christelijke waarden in het publieke domein, de Democraten homo- en vrouwenrechten.

Deze thema's raken aan de kern van het ideeëngoed waar de partijen voor staan. Overwinningen tellen zwaar. Legalisering van het homohuwelijk, gesteund door een ruime meerderheid van de bevolking, geeft de Democraten het gevoel het land weer moreel te leiden. Zie je wel, zeggen ze: Amerika slaat linksaf, en de Republikeinen voeren achterhoedegevechten.

Obama’s grafrede in Charleston volgde enkele uren nadat het Hooggerechtshof zich had uitgesproken over het homohuwelijk. In Washington waren ze druk met straatfeesten. Daardoor kregen zijn woorden niet de aandacht die ze verdienden. Want Obama ging in Charleston verder dan in eerdere toespraken over ras.

De president pleitte in een emotionele toespraak, onderbroken door toejuichingen en ‘amen’ uit de zaal, voor strengere wapenwetten, voor een eerlijke kijk op racisme („waarbij Johnny wel een baan krijgt en Jamal niet”) en voor het einde van de Confederatievlag. „Door die vlag neer te halen drukken we Gods genade uit. Maar God wil niet dat we daar stoppen.” Zaterdag werd de Confederatievlag voor het Congresgebouw in South Carolina neergehaald door een activist.

Raciale kwesties kunnen niet langer worden genegeerd, vindt Obama. De moordpartij in Charleston, waarbij 9 zwarte kerkgangers om het leven kwamen, toont dat volgens hem aan. „We praten veel over ras. We hebben niet nóg meer gepraat nodig.”

Regeren bij Republikeinse gratie

Obama’s opmerkelijke successen vorige week betekenen niet dat hij opeens meer macht heeft. Ook zegt het niets over de kansen van de Democraten bij de verkiezingen van 2016. De Republikeinen zullen hun campagne richten op thema’s waarin ze wél de publieke opinie mee hebben, zoals de economie en belastingen. Het waren bovendien ook vaak Republikeinen die hem hielpen. Het was een Republikeinse gouverneur in South Carolina die de discussie over de Confederatievlag op scherp zette. En een conservatieve rechter, Anthony Kennedy, bezorgde Obama de twee overwinningen in het Hooggerechtshof.

Obama regeert bij de gratie van Republikeinen, en dat weet hij. Wat Obama wel bracht, was de juiste toon. Hij deelde de blijdschap van een natie toen het homohuwelijk legaal werd. Hij zong het beladen Amazing Grace op een moment van diepe rouw. Hij zette de toon in het debat over Amerika’s slavernijgeschiedenis, vuurwapenbezit en racisme. Ze hadden hem een tijd moeten missen, maar Amerikanen zagen weer de Obama van 2008, die weet te leiden met woorden.