Nederland wist niet van einde luchtaanvallen op Servische doelen

Begrafenis van 409 onlangs geïdentificeerde Bosnische moslims bij de herdenkingsplaats van Potocari in Srebrenica.
Begrafenis van 409 onlangs geïdentificeerde Bosnische moslims bij de herdenkingsplaats van Potocari in Srebrenica. Foto EPA / Valdrin Xhemaj

Nederland is door westerse bondgenoten niet op de hoogte gesteld van het besluit in mei 1995 om de bombardementen op Servische doelen op te schorten. In juli van dat jaar werd de moslimenclave Srebrenica door Bosnisch-Servische militairen aangevallen. Nederlandse VN-militairen die de enclave onder hun hoede hadden, vroegen bondgenoten tevergeefs om luchtsteun. Ook bestonden er in de maanden voorafgaand aan de val van de enclave specifieke inlichtingen die wezen op een op handen zijnde aanval, maar die werden ook niet met Nederland gedeeld.

Dat blijkt uit een documentaire van onderzoeksprogramma Argos die vanavond op televisie wordt uitgezonden. De makers baseren zich voornamelijk op 341 Amerikaanse documenten uit die periode die in 2013 openbaar gemaakt werden door Bill Clinton, de president tijdens de Bosnische oorlog. Joris Voorhoeve, destijds de Nederlandse minister van Defensie, reisde met de Argos-journalisten terug naar Srebrenica en bevestigt dat hij tijdens de val van de enclave niets wist van de inmiddels geopenbaarde Amerikaanse informatie.

Schadevergoeding en excuses

Na de inname van Srebrenica werden onder leiding van Bosnisch-Servische legerleider Ratko Mladic zo’n 8.000 moslimmannen en jongens om het leven gebracht. Nederlandse Dutchbat-militairen is verweten dat zij niet ingrepen en toekeken terwijl mannen werden afgevoerd en vrouwen verkracht. Vorige week nog kregen de families van drie slachtoffers, die in Nederlandse dienst waren, een schadevergoeding en excuses van de staat. Hun verzoek om Dutchbat-commandant Thom Karremans te vervolgen willigde het OM eerder dit jaar niet in.

De Clinton-documenten werpen een nieuw licht op de uitblijvende internationale steun aan de moslims in de enclave en de Nederlandse blauwhelmen die hen moesten beschermen. Uit de stukken blijkt dat de Amerikanen de situatie van de VN-militairen in Bosnië onhoudbaar vonden. “De VN-militairen zijn een instrument van oorlog geworden in plaats van een hulpmiddel voor vrede”, zegt een Amerikaanse betrokkene in de uitzending.

Bombarderen gestaakt

Bij de inname van Srebrenica werden zo’n dertig Nederlandse militairen gegijzeld, dat was eerder ook honderden andere blauwhelmen overkomen. Na een gijzeling eind mei voerde de NAVO bombardementen uit, maar op 28 mei 1995 werd in Washington besloten dit te staken. “Intern accepteren we het opschorten van de bombardementen, maar we maken het niet openbaar.” Dit om “het debacle te vermijden dat een Amerikaanse/NAVO-terugtrekking wordt neergezet als de voorbode van wrede etnische zuivering”, staat in verschillende documenten.

In het document dat is gewijd aan het besluit van 28 mei staat dat dit werd ondersteund door de Franse president Chirac en de Britse premier Major, die dit aan president Clinton kenbaar zouden hebben gemaakt.

Hoewel Amerikanen een steviger aanpak van de Serviërs voorstonden, gingen zij akkoord met een verzoek van Frankrijk en Groot-Brittannië om het bombarderen te staken. Dit besluit werd niet gedeeld met Nederland, dat de meest kwetsbare enclave bewaakte en rekende op luchtsteun als het mis ging. “Het pijnlijke is dat het erop lijkt dat bij het opschorten van de luchtmacht zowel Dutchbat als Srebrenica vergeten zijn. Terwijl iedereen wist dat zij in de meest kwetsbare positie zaten”, zegt Joris Voorhoeve in een reactie. Ook hij wist tot het vrijgeven van de geheime stukken niet van het besluit tot opschorten van de bombardementen. “Maar ik heb altijd vermoed dat er iets zat achter het uitblijven van de luchtsteun die ons beloofd was en waar we negen maal om vroegen.”

Niet alle geheime documenten openbaar

De parlementaire enquêtecommissie uit de Tweede Kamer die in 2002 onderzoek deed naar het Srebenica-drama heeft nooit precies kunnen achterhalen wat er was afgesproken rond de luchtsteun. De commissie ging wel op zoek naar geruchten over afspraken dat er terughoudendheid zou worden betracht bij het inzetten van luchtwapens.

Clinton heeft niet alle geheime documenten uit die periode geopenbaard. Stukken uit de drie weken van en rond de daadwerkelijke val van de enclave zijn niet vrijgegeven.