Hebben de Grieken vandaag nog geld?

Een verkoper van loterijbriefjes in Athene. Foto Marko Djurica/Reuters
Een verkoper van loterijbriefjes in Athene. Foto Marko Djurica/Reuters

Neem voldoende cash mee, zo luidt het reisadvies voor vakantiegangers naar Griekenland. Dat is vanaf vandaag geen voorzorg meer, maar noodzaak, want de banken blijven dicht. Gisteren deelde de Europese Centrale Bank mee dat zij geen toestemming geeft voor nieuwe geldinjecties in het Griekse bankensysteem. Daarmee reageerde Frankfurt op de verwikkelingen van dit weekeinde, waarbij de regering-Tsipras plots de onderhandelingen over Europese steun staakte en een referendum voor 5 juli uitschreef.

Griekse banken liggen al sinds de verkiezing van Tsipras’ Syriza-beweging aan het infuus van hun eigen Griekse centrale bank, de zogenoemde Emergency Liquidity Assistance (ELA). Anders dan andere Europese banken kunnen zij niet meer rechtstreeks bij de ECB terecht. Maar de ECB beslist wel over de hoeveelheid noodsteun die de Griekse centrale bank mag geven.

De ELA-noodsteun bedroeg na de verkiezingen al bijna 60 miljard euro. Maar naarmate de onderhandelingen met de andere eurolanden, de ECB en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) moeizamer gingen, namen Grieken steeds meer geld op bij hun banken, die dat moesten zien aan te zuiveren. Dat vergde meer en meer steun: afgelopen vrijdag was ELA al opgelopen tot 89 miljard euro.

Garanties weinig waard

De vraag was gisteren wat de ECB zou gaan beslissen. Had zij de ELA-steun aan Griekse banken verminderd of teruggetrokken, dan vielen die banken vandaag onmiddellijk om. Had zij de ELA toch weer opgehoogd, dan zou zij tegen haar eigen principes en regels hebben gehandeld.

Een voorwaarde voor de noodsteun is dat Griekse banken levensvatbaar zijn, en dat het onderpand dat zij afgeven in ruil voor geld voldoende waarde heeft. Beide zijn nu uiterst kwestieus. Een deel van het vermogen van Griekse banken bestaat uit (aan belastingteruggave gerelateerde) staatsgaranties. En als Griekenland zijn financiële verplichtingen niet meer kan nakomen dan zijn die garanties weinig waard. Bovendien bestaat het onderpand uit Griekse staatsleningen, en daarvoor geldt hetzelfde: wat zijn die nog waard als Griekenland na 30 juni als wanbetaler te boek staat?

Gisteren spaarde de ECB de kool en de geit. ELA wordt bevroren op de 89 miljard van vrijdag. Maar dat betekent dat het opnemen van geld niet meer mogelijk kan zijn, want dat wordt niet meer beschikbaar gesteld. Het betekent ook dat er controles worden ingesteld op buitenlandse geldtransacties, om te voorkomen dat geld weg lekt naar het buitenland.

Zo kreeg de ECB opnieuw de rol die zij tijdens de hele eurocrisis al heeft: waar de politiek faalt, moet zij ingrijpen om de zaak draaiende te houden. Desnoods op de grens van wat een centrale bank nog mag doen. Want waar houdt de ECB op een technocratisch instituut te zijn, en wordt zij een politiek lichaam?

De ECB houdt de rente in de eurozone al ultralaag (en zelfs licht negatief), en is in maart begonnen met het maandelijks opkopen van 60 miljard euro aan staatsleningen om de Europese economie weer vlot te trekken. Critici vinden dat de centrale bank daarmee het werk opknapt van politici die niet durven hervormen.

Maar er is meer: beroemd is inmiddels de uitspraak van topman Mario Draghi op 21 juli 2012 op het hoogtepunt van de eurocrisis, toen hij zei ‘alles wat nodig is’ te doen om de euro te redden. Alleen die uitspraak was toen al genoeg om de kalmte te doen terugkeren. Draghi doelde op een wapen dat zo machtig was dat hij het waarschijnlijk nooit zou hoeven gebruiken: Outright Monetary Transactions (OMT), waarbij de ECB zonder limiet staatsleningen kan opkopen van eurolanden die op de financiële markten worden aangevallen.

Maar wanneer vandaag de markten markten openen kunnen de reacties zeer heftig zijn. Met name staatsleningen van andere zwakke eurolanden, zoals Portugal en Spanje, kunnen onder vuur komen. Nick Kounis, topeconoom van ABN Amro, houdt er daarom rekening mee dat bankpresident Draghi zijn dreigement van drie jaar geleden daadwerkelijk moet uitvoeren. En dat betekent dat de ECB het OMT-wapen, nadat landen dat formeel aanvragen, daadwerkelijk zal moeten inzetten.

En zo kan het er toch van komen dat de ECB er, ondanks het bevriezen van de Griekse noodsteun, toch nog wéér meer geld tegenaan moet gooien om de euro te redden.