'Natuurlijk stem ik straks nee'

Grieken in de rij voor de pinautomaat. EPA/Simela Pantzartzi 
Grieken in de rij voor de pinautomaat. EPA/Simela Pantzartzi 

Het vooruitzicht van een referendum maakt iets wakker in Griekse burgers. Een rondborstige vrouw in een oranje shirt die zaterdag haar hele pensioen opneemt bij de National Bank of Greece dringt zich naar voren en oreert: „We zijn Grieken, we hebben waardigheid. We hebben het licht gebracht en dat zullen we opnieuw doen. Democratie zal hier opnieuw beginnen. Of dat je nu bevalt of niet.” Om haar heen wordt instemmend geknikt. „Goed gezegd.” Natuurlijk stemt ze straks ‘nee’, gromt ze voor ze de straat oversteekt met haar boodschappenkar.

Verdwenen zijn de gedetailleerde discussies over belastingschijven en verschillende categorieën aanvullende pensioenen. De gesprekken bij de pinautomaat gaan over nationale waardigheid. Over Grieken die nooit door de knieën gaan. „Ik diende mijn land in 1974 bij de inval van Cyprus. Ik was een soldaat in de oorlog. Nu zal ik dat opnieuw zijn. Ik zal mijn land dienen en ‘nee’ stemmen tegen nieuwe maatregelen”, zegt Atonis Melidonis, gepensioneerd.

Het is ook de toon van premier Alexis Tsipras in het parlement als hij het referendum vrijdagavond laat aankondigt en in de nacht van zaterdag op zondag verdedigt. „Griekenland, geboorteplaats van democratie, zal Europa een boodschap van waardigheid en democratie sturen. Het ultimatum dat voor ons ligt is een belediging van de Europese democratische traditie.” Hij spreekt van ‘strikt en vernederend bezuinigingsbeleid zonder einde, zonder het vooruitzicht om ooit sociaal en financieel op eigen benen te staan.”

Het is een niet mis te verstaan negatief stemadvies. Maar de pro-Europese oppositiepartijen gaan er fel tegenin. „Jullie hebben niet onderhandeld. Jullie deden geen voorstellen. Jullie gedroegen je alsof je op schoolreis naar Brussel was”, aldus Stavros Theodorakis van de kleine nieuwe pro-Europese partij To Potami. Syriza-parlementsleden schreeuwen er kwaad doorheen en roffelen op de tafels.

Halverwege het debat, dat vijftien uur duurt, vertrekt de conservatieve fractie onder leiding van de vorige premier, Antonis Samaras, demonstratief uit de zaal. Ze vinden de voorzitter van het parlement, Syriza-prominent Zoë Konstantopoulou, te partijdig om de sessie te leiden. Haar partner zet ’s middags een compliment aan Tsipras op Facebook dat zich snel over sociale media verspreidt. „Tsipras, je hebt ballen van hier tot Singapore.” De uitslag van de stemming verrast niemand. 179 stemmen voor een referendum en 120 tegen.

Referendum

Wat het parlement betreft wordt dus komende zondag gestemd. De bevolking mag de doorslag geven. Maar waarover stemmen we nu precies, vragen mensen op straat. En hoe is de situatie in Griekenland over een week? Hebben we dan nog banken? Spiros staat ’s ochtends vroeg in de rij voor een bankautomaat om 1.000 euro op te nemen voor een buitenlandse reis. „Ik ben vroeg gekomen uit angst dat het straks niet meer kan.”

Hij luistert naar de felle discussies in de rij en houdt zijn hart vast over de volksraadpleging. Als er al een concreet hervormings- en bezuinigingsvoorstel ligt om over te stemmen, dan is die materie veel te complex om aan burgers voor te leggen, zegt hij. „Ieder besproken akkoord heeft hele specifieke maatregelen voor verschillende categorieën mensen. Wat je krijgt is dat iedereen vanuit zijn persoonlijke belang zal stemmen. Maar dit draait om een nationale, niet om een individuele vraag. Om ja of nee tegen de euro en Europa.”

Hoewel de spanning al wekenlang te snijden is, gingen de meeste Grieken ervan uit dat er uiteindelijk een akkoord zou komen. Dat sloeg afgelopen week om. De met rode pen bewerkte voorstellen van de Grieken, huiswerk met een zware onvoldoende van het IMF, veroorzaakten een schokgolf. Het dreigbeeld van tegelijk korten op het pensioensysteem en het veel zwaarder belasten van de toerismebranche, deed iets breken.

Nikos Hatzinikolau, gewoonlijk een genuanceerd commentator, schreeuwde op zijn tv-kanaal Star Channel: „Zeg het dan eerlijk! Ze zouden naar buiten moeten komen en het ons eerlijk zeggen: we wíllen niet dat de Griekse economie op eigen benen kan staan. Er mag geen groei zijn.”

Brussel

De emotionele termen waarin in Athene wordt gepraat staan in schril contrast met de praktische en afgemeten toon in Brussel. Daar vergaderen Europese ministers van Financiën zonder hun Griekse collega Yanis Varoufakis verder over Plan B en de praktische consequenties van het Griekse besluit tot volksraadpleging. In een zonovergoten parallel universum debatteert het Griekse parlement vooral over het verleden en de schuldvraag. Oppositiepartijen wrijven premier Tsipras aan dat hij kiezers niet vertelt wat een ‘nee’ eigenlijk betekent. Op de trappen voor het parlement oefent een groep jongens streetdance en zitten toeristen in de zon.

Tegelijk is het ook bij de pinautomaat op het terrein van het parlement zelf aanzienlijk drukker dan gebruikelijk. Zaterdagmiddag berichten Griekse media dat voedsel wordt gehamsterd bij supermarkten en schappen leegraken. De meeste winkels zijn zondag dicht. Ook een deel van de bankautomaten raakt in de loop van de dag leeg, maar ze worden nog bijgevuld.

Vrijdag, een paar dagen eerder dan gebruikelijk, zijn de pensioenen uitbetaald. Het lijkt erop dat de regering daarmee eventuele paniek wil bezweren. De boodschap is ook: zoals beloofd betalen we in ieder geval de pensioenen. Het IMF en de rest zien we nog wel.

Verrader

De verdeeldheid zorgt voor een ondertoon die vooral oudere Grieken grote zorgen baart. Het taalgebruik verandert. Vrienden maken elkaar voor verrader uit. Linkse media beschuldigen rechtse ervan onrust te veroorzaken die tot een bankrun kan leiden.

De fanpagina voor Arkas, een bekende en populaire cartoonist, wordt tot nader order gesloten na te agressieve commentaren. Hij had onder meer een nadenkend mannetje getekend dat zegt ‘een leider is hij die een ramp kan afwenden die niet zou zijn gebeurd als hij niet regeerde’. In de reacties wordt hij ervan beschuldigd te worden betaald om negatief te zijn over de regering. Ook journalisten die op cursus zijn geweest bij het IMF in Washington worden door tegenstanders van het IMF- en EU beleid weggezet als omgekochte landverraders.

„Dit is het echte drama”, zegt Evangelos Areteos, een Griekse journalist die vanuit Brussel werkt. „De Griekse samenleving raakt opnieuw op een tragische manier verdeeld.”

„Wat er ook gebeurt in het referendum, de keuze is tussen twee kanten van dezelfde medaille. Want wie zou de plaats innemen van de onverantwoordelijke en populistische huidige coalitie? Zijn dat de vorige ‘Europese’ politici die ons de afgelopen drie decennia leidden met nepotisme en corruptie? Er is een totaal gebrek aan keuze.”

De beheerders van de fanpagina van tekenaar Arkas besluiten de website weer online te zetten. „We leven in wilde, gestoorde en gevaarlijke tijden.” Ze willen geen onderwerp van politieke manipulatie worden, schrijven ze. „Het is in dit land gevaarlijk geworden om bij de anderen te horen. Ongeacht wie dat zijn.”