Russisch strateeg stippelde de harde lijn uit voor Poetin

Jevgeni Primakov (1929-2015)

Staatsman en oud-premier

Stelde zijn leven in dienst van de staat. Keerde zich begin dit jaar af van zijn leerling Poetin.

Foto EPA

Bijna niemand heeft zoveel invloed gehad op de huidige rol van Rusland op het wereldtoneel als Jevgeni Primakov. De doctrine, waarop president Poetin zijn buitenlands beleid heeft geënt, komt uit de koker van Primakov, de ex-minister die deze week op 85-jarige leeftijd in Moskou overleed en door vriend en vijand wordt herdacht als een waar patriot.

Primakov, in 1929 geboren in Kiev, was een klassieke Sovjetintellectueel. Zijn vader verdween na zijn geboorte, vermoedelijk naar de stalinistisch Goelag. Zijn moeder, een Joodse vroedvrouw, keerde met Jevgeni terug naar haar familie in Tbilisi in Georgië.

Zelf stelde Jevgeni Primakov, opgeleid als arabist en econoom, zijn leven in dienst van de staat. In de Sovjettijd werkte hij bij de Academie der Wetenschappen, voor de krant Pravda, bij het apparaat van de communistische partij, de buitenlandse afdeling van de KGB en voor president Gorbatsjov.

Na de Iraakse invasie in Koeweit in 1990 pendelde hij naar Bagdad om Saddam Hussein tot concessies te bewegen. Primakov kende de Iraakse dictator al jaren. Na de staatsgreep van 1968 was hij in Irak gestationeerd om het nieuwe Baath-regime van Saddam als mentor bij te staan. Sindsdien had Primakov invloed op het Midden-Oostenbeleid van Moskou, dat in crisis was geraakt door het besluit van Egypte om alle Sovjetadviseurs het land uit te zetten.

Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 ontpopte Primakov zich tot strateeg van het nieuwe Rusland. Vijf jaar lang was hij directeur van de buitenlandse inlichtingendienst SVR. Tussen 1996 en 1998 was hij minister van Buitenlandse Zaken. In beide functies zette Primakov de lijnen uit voor een nieuw buitenlands beleid dat zich niet zou neerleggen bij de Pax Americana, zoals de nieuwe postcommunistische ‘wereldorde’ van president George Bush sr. in Rusland heette.

Primakov zelf bracht zijn doctrine van de ‘multipolaire wereld’ in de praktijk tijdens de NAVO-actie tegen Servië in 1999. Op het moment dat de bombardementen begonnen zat Primakov – inmiddels premier – in het vliegtuig richting Washington. Uit protest liet hij de piloot boven de Atlantische Oceaan rechtsomkeert maken.

Hij werd thuis een held. Primakov ging zelf ook meer politieke ambities koesteren. Met een eigen partij dacht hij het Kremlin te kunnen domineren, ten koste van premier Poetin die in 1999 plots door president Jeltsin naar voren was geschoven. Er kwam niets van terecht. De geheime dienst FSB, die hij toch had moeten kennen als zijn broekzak, was hem te slim af.

Primakov trok zich langzaam terug. Maar zijn doctrine ging juist leven. Poetin bracht zijn anti-Amerikaanse ‘multipolaire’ theorie in de praktijk: eerst in een korte oorlog met Georgië (2008) en daarna in de Donbas en op de Krim (2014).

Primakov nam echter afstand van zijn leerling Poetin. Begin dit jaar keerde Primakov zich tegen de ideologische haat jegens de nieuwe macht in Kiev. „Kleurenrevoluties zijn geen gevaar voor Rusland”, zo relativeerde hij de dreiging van een volksopstand in Moskou.

Primakov stelde dat Rusland er beter aan zou doen zich te richten op de broodnodige economische hervormingen in eigen land. „We hebben veel tijd verloren – een kwart eeuw. Nu wordt het tijd voor de diversificatie van de economie”, aldus Primakov.

Het was dit soort realisme waarmee Primakov zich status als staatsman verwierf. Primakov had dat ruim voor zijn dood verwoord met een aforisme. „De mensen zeggen: de tijd verstrijkt. De tijd zegt: mensen verstrijken.”