Opinie

De beste televisie van mei en juni telt veel topdocumentaires

foto NTR
foto NTR

In de loop van mei stoppen de meeste vertrouwde televisieprogramma’s en begint de stroom van zomerse herhalingen. Wat aan nieuwe producties overblijft, is vooral non-fictie; waarin vooral documentaires uitblinken, en soms zelfs hoge kijkcijfers halen, zoals een klein miljoen voor Satudarah – One Blood.

Ook de oogst van films en programma’s over de Tweede Wereldoorlog begin mei was dit jaar uitzonderlijk omvangrijk en van hoge kwaliteit. Net niet in de top-5: Moeder & Grunberg (Joodse Omroep), een snoeiharde en liefdevolle afscheidsfilm over een overlever uit de eerste en uit de tweede generatie.

In de categorie aankopen en coproducties viel vooral Birth Day (VPRO) op, waarin de Belgische fotograaf Lieve Blancquaert in verschillende landen op kraamvisite gaat. Ook de Britse dramaserie The Honourable Woman (VARA), over de invloed van het Palestijns-Israëlische conflict op mensenlevens, maakte indruk.

Amusement hoort eerder bij de winter. De terugkeer van Draadstaal (VPRO) zou meer waardering verdienen dan het duo Jeroen van Koningsbrugge en Dennis van de Ven er nu voor oogst. Daarentegen struikelde het experiment Koefnoen Presenteert (AVRO-TROS), satirische korte films van het vaste team, over de onmogelijke aspiraties.

Jinek (KRO-NCRV) is in de eerste helft van haar zomerseizoen (juni en augustus) een andere hoek omgeslagen en wil meer lijken op bestaande talkshows als De Wereld Draait Door en RTL Late Night: met actuele en grappige filmpjes waar het gezelschap aan tafel kort op moet reageren. Het is een beperking die breekt met de brutale en onorthodoxe toon die Eva Jinek aanvankelijk aansloeg. Daar is behaagzieke inwisselbaarheid voor in de plaats gekomen. Doodzonde.

5 De Meesterwerken (VARA).

In alle simpelheid nog steeds een effectieve formule: Zomergasten in pocketformaat. Paul Witteman ondervraagt op bedaagde en redelijke toon een BN’er welke film, boek, muziekstuk, kunstwerk en tv-programma hij mee zou nemen naar een onbewoond eiland. Niet alle keuzes en gesprekken zijn verrassend, maar die met Matthijs van Nieuwkerk en Arnon Grunberg waren dat wel degelijk. En Witteman keert zonder Pauw steeds meer terug naar zijn oude niveau.

4 DWDD University: Summer School (VARA).

Nog een draagbare zomerversie van een sterk format: de gepassioneerde colleges van experts op verschillende terreinen. Het niveau varieert, maar het gemiddelde is hoog: Twan Huys over de Clintons, Gijs Scholten van Aschat over Shakespeare, Mart Smeets over Amerikaanse sporten. De grote uitschieter naar boven was Claudia de Breijs zeer persoonlijke liefdesverklaring aan het Nederlandse lied, uitgelegd aan een publiek van verbijsterde pubers.

3 Satudarah – One Blood (2DOC/NTR).

Documentaire van antropoloog-filmmaker Joost van der Valk en zijn Britse partner Mags Gavan over de oorspronkelijk Molukse motorclub, die tot schrik van de autoriteiten snel uitbreidt naar vele landen. Het nieuwe leiderschap geeft vrij veel opening van zaken, zonder dat criminele activiteiten echt op straat komen te liggen. Mooi portret van teder machismo, gekrenkte trots en de poging om met handel in verboden waren aanzien te verwerven.

2 Naziha’s Lente (2DOC/NTR).

Ook deze documentaire van de Nederlands-Koerdische Gülsah Dogan biedt noodzakelijk inzicht in een maatschappelijke kwestie, die doorgaans clichématig in het nieuws komt. Naziha, Nederlands-Marokkaanse alleenstaande moeder van negen zonen en een dochter, vecht tegen het label ‘probleemgezin’. Duidelijk wordt dat religie noch armoede het probleem is, maar de gesel van een repressieve, mannelijke cultuur die geweld en diefstal verheerlijkt. Het lukt Naziha voorzichtig een andere weg in te slaan.

1 De IJzeren Eeuw (NTR/VPRO).

Nog beter dan eerder in De Gouden Eeuw lukt het presentator Hans Goedkoop en het team van researchers en regisseurs van Andere Tijden om op een toegankelijke manier de relevantie van geschiedenis voor het heden over het voetlicht te brengen. In dertien afleveringen wordt telkens een andere sleutelfiguur uit de negentiende eeuw in Nederland geportretteerd en gekoppeld aan hedendaagse navolgers.

Kosten noch moeite zijn gespaard: om de betekenis van generaal Van Heutsz in de Atjehoorlog duidelijk te krijgen reist Goedkoop naar de allereerste bron van Koninklijke Olie op Sumatra, maar ook naar de luchtmobiele brigade die nu de naam van Van Heutsz draagt. Het werk van Abraham Kuyper (ook hoofdpersoon van de iets minder geraffineerde en lichtvoetige reisserie Om de Oude Wereldzee bij de IKON) blijkt nog steeds veel gelezen te worden door de nazaten van de ‘kleine luyden’ in de Nederlands-gereformeerde streken van Michigan.

In vele opzichten (de verzuiling, het vooruitgangsoptimisme, de koloniale rijkdom, de zorg om emancipatie van kinderrijke minderheden) valt het heden goed te herkennen. De serie zou verplichte kost moeten zijn voor alle middelbare scholieren en leent zich goed voor velerlei hergebruik.