‘Neem gevaar geesteszieke serieuzer’

Justitie heeft spijt. Was Bart van U., de verdachte in de zaak-Els Borst, tijdig vastgezet, dan was moord voorkomen.

De politie doet onderzoek bij de woning in Bilthoven waar oud-minister Els Borst dood is gevonden. De verdachte had eerder moeten worden vastgezet, erkent de baas van het Openbaar Ministerie. Foto ANP
De politie doet onderzoek bij de woning in Bilthoven waar oud-minister Els Borst dood is gevonden. De verdachte had eerder moeten worden vastgezet, erkent de baas van het Openbaar Ministerie. Foto ANP Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Een betere aanpak van mensen die wegens psychische problemen een gevaar voor de samenleving kunnen vormen, is dringend nodig. Dit is „een urgente opdracht” voor Openbaar Ministerie, politie en de geestelijke gezondheidszorg.

Dat concludeert de commissie- Hoekstra, die in opdracht van de top van het OM heeft onderzocht hoe instanties zijn omgegaan met Bart van U., verdacht van de moorden op oud-minister Els Borst (8 februari 2014) en zijn zus Loïs (januari 2015). Het rapport is vanochtend gepresenteerd.

Tot het onderzoek werd besloten toen duidelijk werd dat de verdachte met psychiatrische problemen op vrije voeten was, ondanks een bevel tot onmiddellijke gevangenneming. Het Haagse hof had bevel gegeven, nadat Van U. drie jaar cel voor wapenbezit was opgelegd. De verplichte afname van DNA was evenmin gebeurd.

Het OM moet volgens de commissie meer aandacht besteden aan „gevoelige zaken” waarbij verdachten „een gevaar voor de samenleving” kunnen betekenen. Er komt ruimere wetgeving om gedwongen opname mogelijk te maken van mensen met psychische problemen, maar die treedt pas in 2018 in werking. Daarom zijn volgens de commissie noodmaatregelen nodig.

De officier van justitie moet bij het treffen van maatregelen „een belangrijke schakelfunctie” krijgen. Volgens het rapport blijkt uit recent onderzoek dat de politie ongeveer 20 procent van de werktijd besteedt aan incidenten met verwarde personen. Er is sprake van „een stijgende trend”.

De commissie heeft vooral kritiek op het huidige functioneren van het OM. Het ontbreekt er aan „leiding, gezamenlijkheid en eenheid”. Bij het OM moet „zorgvuldige en volledige besluitvorming” komen, terwijl ook de interne informatie-uitwisseling en die met de politie verbetering behoeft, aldus het rapport. „Het College van procureurs-generaal hoort hoge prioriteit toe te kennen aan een ingrijpende verbetering van werkprocessen en procedures die voor het hele OM gelden.”

De voorzitter van het College van procureurs-generaal, Herman Bolhaar, nam vandaag het onderzoek in ontvangst en erkende daarbij dat „het OM is tekortgeschoten”. Hij zei zijn verontschuldigingen aan de nabestaanden te willen aanbieden. Bolhaar heeft dit dinsdagavond ook persoonlijk gedaan aan de familie van Loïs.

De familie van Bart van U. heeft jarenlang geprobeerd bij psychiaters, politie en magistraten gehoor te vinden voor zijn gevaarlijke schizofrenie. Het heeft niets geholpen, constateert de onderzoekscommissie. „In geen van de gerechtelijke procedures is de familie gehoord of is van hun informatie aantoonbaar gebruikgemaakt.” Politie, OM en medici in de geestelijke gezondheidszorg, stellen de onderzoekers vast, moeten „alerter optreden”.

Bolhaar noemt het „een schokkende ervaring” dat de familie geen gehoor vond. „Wij zullen ons als samenleving tot het uiterste moeten inspannen om ervoor te zorgen dat ernstig verwarde personen geen gevaar kunnen opleveren voor hun omgeving en passende aandacht krijgen”, zei hij vanochtend. „Dit complexe vraagstuk vraagt om intensieve samenwerking in breed overheidsverband, tussen het strafrechtelijke, civiele en zorgdomein. Het OM moet zijn verantwoordelijkheid nemen, maar kan dat niet alleen.”

De baas van het OM gaf toe dat Van U. ten onrechte in 2012 niet is vastgezet en dat ook ten onrechte geen DNA is afgenomen. Was dat wel gebeurd, dan had hij in ieder geval Borst of zijn zus niet kunnen doden. „Een uiterst pijnlijke constatering.”

De procureur-generaal kondigt een ‘verbeterprogramma’ aan. Onder leiding van de Amsterdamse hoofdofficier van justitie Theo Hofstee zal worden gekeken hoe het OM de werkwijze kan verbeteren.

Volgens de commissie-Hoekstra moet er een betere regeling komen voor afname van DNA bij verdachten die zijn veroordeeld. Nu duurt het gemiddeld een half jaar na het vonnis voordat een DNA-profiel in de databank van het Nederlands Forensisch Instituut terechtkomt. Het DNA moet volgens de commissie meteen na een veroordeling in de rechtbank worden afgenomen. Bolhaar zegt voorstellen daartoe te ondersteunen.