Europa trekt weer muren op

Vluchtelingencrisis zet asielbeleid, Schengenzone en onderling vertrouwen in EU onder druk.

Vluchtelingen in de trein, in de buurt van de Servische plaats Presevo bij de grens met Macedonië.
Vluchtelingen in de trein, in de buurt van de Servische plaats Presevo bij de grens met Macedonië. Foto’s Marko Drobnjakovic / AP

De enorme stroom migranten die de Europese Unie de afgelopen maanden binnenkomt, zet een aantal pijlers onder Europa onder druk.

Verschillende landen stellen het gemeenschappelijke asielbeleid en het vrije verkeer van personen binnen de Schengenzone ter discussie. Maar het debat gaat dieper. De Italiaanse premier Renzi waarschuwt: „Voor mijn generatie begint de Europese identiteit met de val van de muur van Berlijn. Ik was toen veertien jaar. Nu is mijn zoon veertien, en ik wil niet dat het symbool van de Europese identiteit een muur tussen Hongarije en Servië is, of een muur van wantrouwen tussen de landen in Europa.”

Italië, Griekenland en Hongarije hebben dit jaar ieder al meer dan 55.000 migranten zien komen. Dat past in een wereldwijde groei van het aantal vluchtelingen en ontheemden. António Guterres van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zei hierover: „We glijden ongecontroleerd een tijdperk in waarin de omvang van de wereldwijde gedwongen migratie en het antwoord dat is vereist, alles wat we tot nu toe hebben gezien volledig in het niet doen verzinken.”

Tegen die achtergrond waarschuwde Renzi: „Het is ondenkbaar dat één land heel dit probleem in zijn eentje moet oplossen.” Maar Europa begint verdeeld aan de Europese top vanavond en morgen, waarop migratie een centraal thema is.

Zo heeft Hongarije woensdag een essentieel onderdeel van het Europese asielbeleid voor onbepaalde tijd opgeschort: de afspraak dat vluchtelingen asiel moeten aanvragen in het land waar ze de Europese Unie zijn binnengekomen, ook al zijn ze naar een ander land doorgereisd.

Ook bij Schengen worden vraagtekens gezet. In Beieren, in het Zwitserse kanton Ticino en in Denemarken groeit de roep om weer intensief te gaan controleren aan de grens. In Zuid-Frankrijk gebeurt dat al.

Toen de Europese Commissie vorige maand voorstelde om 40.000 Syrische en Eritrese asielzoekers vanuit Griekenland en Italië te verspreiden over andere EU-landen, bleef het stil. Slowakije, Polen, Hongarije en Tsjechië hebben en bloc nee gezegd tegen het idee van vaste quota, de Franse president Hollande sloot zich daarbij aan. Het plan had op de top moeten worden goedgekeurd, maar commissiewoordvoerders in Brussel zeggen op anonieme basis dat verplichte quota onhaalbaar zijn gebleken. Over het plan voor een asielaanbod voor 20.000 vluchtelingen die nu nog buiten de EU zijn, hoor je vrijwel niets meer.

Ter tafel ligt vanavond ook een commissievoorstel voor „het opzetten van gestructureerde grenszones en faciliteiten” in landen aan de buitengrenzen van de EU „om de snelle identificatie, registratie en het nemen van vingerafdrukken van migranten te verzekeren”. Wat dat precies betekent, is nog onduidelijk. Sommige landen denken aan speciale kampen waar migranten moeten afwachten of ze in de EU mogen blijven. Daar worden ze in Rome en Athene niet enthousiast over. Het riekt te veel naar: hou ze bij ons uit de buurt.

Militaire actie

Afgelopen maandag zijn wel de eerste stappen gezet bij de aanpak van mensensmokkelaars. Tien landen dragen met schepen, onderzeeërs, vliegtuigen en drones bij aan een militaire missie. Die moet vanaf begin volgende maand in de internationale wateren tussen Italië en Libië gaan patrouilleren. Het doel is nu nog het verzamelen van informatie over smokkelnetwerken. Maar Federica Mogherini, buitenlandcoördinator van de EU en sterk vóór militair optreden, hoopt nog altijd op groen licht van de VN-Veiligheidsraad voor militaire actie in Libië zelf, bijvoorbeeld om boten van smokkelaars te vernietigen.

Migratiedeskundigen zetten grote vraagtekens bij het Europese beleid. De aantallen waarover nu in het quotadebat wordt gesproken, zijn relatief laag. De effectiviteit van militaire actie wordt betwist. De speciale VN-rapporteur voor mensenrechten van migranten, de Canadees François Crépeau, zei vorige week: „De Europese Unie moet erkennen dat ongeregelde migratie het gevolg is van beleid dat migratie verbiedt. Zulk beleid leidt er alleen maar toe dat er een nieuwe en lucratieve markt wordt geopend voor smokkelbendes, die niet zouden kunnen bestaan zonder dit verbod.”