Een moment in de Nachtwacht doorbrengen

Een simpele kartonnen kijkdoos moet revolutie ontkenenen in de museumwereld. De synopter fopt je hersenen. Dat zorgt ervoor dat je diepte ervaart en het schilderij ‘binnenstapt’.

De synopter in actie in het Rijksmuseum. Foto’s Niels Blekemolen

‘Cool! Het is net alsof de mensen niet meer vastzitten in het schilderij”, roept de 10-jarige Hendrik, terwijl hij door een soort kartonnen kijkdoos naar de Nachtwacht gluurt. Het is een drukke vrijdagochtend in de eregalerij van het Rijksmuseum. Bezoekers kijken nieuwsgierig naar Hendrik die geestdriftig Rembrandts meesterwerk afspeurt, terwijl hij onverstoord doorpraat: „Alsof ik erin kan stappen en de hand van die meneer kan aanraken.” Een suppoost kijkt gealarmeerd en komt aanlopen. „Wat is dat voor ding?” Hij wijst streng naar het knutselwerk.

‘Het ding’ is een prototype gemaakt door Maarten Wijntjes, onderzoeker aan de TU Delft. Het heet de synopter (letterlijk: de ‘ogensamenbrenger’) en het zou zo maar eens een grote hit binnen de museumwereld kunnen worden. In de simpele kijkdoos, van laser gesneden karton, zitten twee spiegeltjes, een grote en een kleine, die zorgen dat het beeld waar je naar kijkt op een andere manier door je hersenen wordt waargenomen. Zo krijgt een kunstwerk als de Nachtwacht een 3D-effect.

De glimmende, gele laarzen van luitenant Willem van Ruytenburch lijken scherper en dieper van kleur. En zijn lans lijkt zó echt dat je hem even zou willen aanraken. Wijntjes: „Wanneer je naar een plat schilderij kijkt, kan dat eigenlijk op twee manieren. Je kunt óp een schilderij kijken. Dan zie je de klodders verf. Maar je kunt ook ín een schilderij kijken. Dan zie je wat de verf uitbeeldt, een ruimtelijke voorstelling waardoor je diepte gaat zien.”

Volgens Wijntjes zijn er twee hersenprocessen betrokken bij deze manieren van kijken. Het eerste proces vertelt je hersenen dat je naar iets plats kijkt, het andere proces zegt dat je naar iets met diepte kijkt. „Naar een schilderij kijken is dus iets heel paradoxaals, al heeft niemand dat door.” De synopter blokkeert één van die processen, namelijk het proces waarbij je hersenen doorkrijgen dat het een plat schilderij is. „Daardoor worden je hersenen eigenlijk gefopt en dat zorgt ervoor dat je meer diepte ervaart en het schilderij als het ware binnenstapt.”

Kost ongeveer een tientje

Hendrik is niet de enige die Wijntjes’ bouwpakket wil uitproberen. De synopter zorgt voor veel interactie in de galerij. Bezoekers die met elkaar in gesprek raken over kunst kijken, of met Wijntjes die het ding iedere keer even uitbundig toelicht. Toch werkt het niet bij iedereen, en ook niet bij elk schilderij. Schilderijen met ruimtelijke composities en veel contrast tussen voor- en achtergrond, zijn het meest geschikt.

Zo raakt Peter Shaw uit het Engelse Sussex zichtbaar enthousiast als hij het Rivierlandschap met ruiters van Aelbert Cuyp uitprobeert. „Het voelt alsof ik beter begrijp wat de kunstenaar hiermee wil zeggen. Hoe hij het bedoeld heeft terwijl hij aan het werk was.” Wijntjes reageert daarop voorzichtig: „Of we echt gaan begrijpen hoe de schilder zijn werk bedoeld heeft, betwijfel ik. Maar het is natuurlijk wel zo dat een kunstenaar visuele aanwijzingen in zijn werk stopt. Bepaalde schaduwen, kleurverschillen of extra glans.”

De synopter vergroot dat soort details uit, zegt Wijntjes. „Opvallend is ook dat niet iedereen het 3D-effect kan zien. Vorige week had ik een meneer die totaal geen verschil zag. Hoe dat precies zit, moeten we nog onderzoeken.”

De synopter is geen nieuw idee. Rond 1910 publiceerde Moritz von Rohr, een Duitse werknemer van Carl Zeiss, er al over, maar dat onderzoek raakte in de vergetelheid. Eerdere prototypes waren bovendien gemaakt van dure materialen, terwijl Wijntjes ontdekte dat ook goedkope ‘spionnenspiegels’ het gewenste effect teweegbrengen. Het produceren van zijn versie van de synopter kost daardoor maar ongeveer tien euro. Dus is het zaak het ding snel op de markt te brengen.

Waar kan ik ‘m bestellen?

En daar werkt Wijntjes hard aan. Nog dit jaar moet het onder andere in museumwinkels verkrijgbaar zijn. Als die het willen hebben tenminste. Peter Verweij, de coördinator van het Medialab van het Rijksmuseum ziet het wel zitten. „Zoiets als dit bestaat nog niet. Je hebt natuurlijk wel Google Cardboard (een soort kartonnen 3D-bril waar je je telefoon insteekt waarna je via een app 3D kunt kijken) of de Oculus Rift (een virtual reality bril), maar dit is veel unieker.”

Voor Google Cardboard heb je een telefoon nodig, en met de Oculus Rift ben je helemaal afgesloten van de buitenwereld. „Dit is leuk, omdat het zo simpel is.”

Toch reageren niet alle bezoekers er even enthousiast op. Wijntjes: „Ik krijg ook reacties van mensen die kunst kijken vanwege de symboliek. Die zijn niet geïnteresseerd in zo’n 3D-effect waardoor ze andere details gaan zien.” „Wij wel hoor”, zegt Shaw die zijn vrouw ondertussen ook heeft weten te enthousiasmeren. Hij vraagt om Wijntjes’ visitekaartje. „Ik zou er maximaal veertig pond voor over hebben. Een uniek cadeau voor onze dochter, een fervent museumbezoeker. Waar kan ik ‘m bestellen?”

    • Christel Don