Codes kraken voor de kunst

Al eeuwenlang versleutelen kunstenaars teksten en beelden. In ons digitale tijdperk is de behoefte om informatie te beveiligen groter dan ooit. Daarom organiseert Museum MOTI een ontwerpwedstrijd: de Crypto Design Challenge.

Naast het hoofdkantoor van de CIA in Langley, Virginia, staat een kunstwerk waar al velen zich het hoofd over gebroken hebben. Kryptos is een puzzel-in-een-beeldhouwwerk, in 1989 gemaakt door de Amerikaanse kunstenaar Jim Sanborn. Op een metershoge koperen gegolfde plaat staan vier boodschappen in geheimschrift. Sanborn werkte maanden aan deze versleutelde raadsels, samen met een van de beste cryptografen, Ed Scheidt, een gepensioneerde CIA-man.

Nu, ruim 25 jaar later, zijn pas drie puzzels opgelost. De vierde is nog steeds een mysterie dat computerspecialisten, puzzelaars en werknemers van internationale veiligheidsdiensten naarstig proberen te kraken. De drie ontcijferde boodschappen verwezen naar oude cryptografische technieken, zoals de Vigènerecode uit de zestiende eeuw, met een tabel waarin op iedere regel een alfabet staat met één verschoven letter.

In onze digitale samenleving is de privacy van informatie een gevoelige zaak. We lezen over het afluisteren door de NSA, maar weten eigenlijk niet hoe we ons daartegen moeten beschermen. Neem e-mail: we hebben recht op briefgeheim, maar weten nauwelijks dat er geen ‘envelop’ om ons digitale bericht zit en al helemaal niet hoe we die erom heen moeten krijgen – terwijl we wel fanatiek onze fiets, woning of auto afsluiten.

Het MOTI, Museum voor Beeldcultuur in Breda, wil daar wat aan doen. Samen met culturele instituten en kunstacademies uit Nederland en België (zoals Z33, de Brakke Grond en Set Up) organiseert het museum een Crypto Design Challenge: een wedstrijd voor kunstenaars en ontwerpers. Op de museumsite staan artikelen en voorbeelden van kunstprojecten ter inspiratie. De winnaars zullen in september in MOTI exposeren.

Scheermes

Cryptografie is even oud als de menselijke behoefte aan geheimen. De Griekse historicus Herodotus schreef omstreeks 440 voor Christus over een boodschapper wiens kop werd kaalgeschoren. Op zijn schedel werd een tatoeage aangebracht met een geheime militaire boodschap. Zijn haar groeide aan, de boodschap was onzichtbaar, behalve voor wie ervan wist en een scheermes had.

In de zestiende eeuw werd versleutelen gezien als magie, zowel gevaarlijk en heilig. De beeldende kunst zit vol cryptografie. In alle tijden speelden kunstenaars met betekenissen en verstopten ze boodschappen in een schijnbaar onschuldige context. Het was lang de enige manier om zich te wapenen tegen de repressie van kerk en overheid. Zo zou Jeroen Bosch in geheime boodschappen op zijn schilderijen de corrupte Rooms-Katholieke Kerk bekritiseren. Over de geheime codes van Leonardo da Vinci zijn boeken vol geschreven.

In onze digitale 21ste eeuw spreekt cryptografie sterker dan ooit tot de verbeelding. Daarin speelt ‘de hacker’ een essentiële rol. Hij - of zij - is een wereldverbeteraar, intelligent en ongrijpbaar. Dat beeld is de laatste jaren dominant in kunstuitingen. Natuurlijk bestaan er in werkelijkheid allerlei soorten hackers, van criminele tot idealistische, onnozele en geniale.

De Duitse kunstenaar Aram Bartholl denkt dat over 20 jaar een onversleuteld internet ondenkbaar is. In zijn project Dead Drops (een term die verwijst naar geheime locaties waar spionnen informatie uitwisselen) metselde Bartholl usb-sticks in de muren van openbare gebouwen waarin iedereen data kan achterlaten of ophalen. Ook publiceerde hij een kunstboek met 4,7 miljoen gelekte LinkedIn-wachtwoorden en ontwikkelde hij een telefoonhoesje dat beveiligt tegen elektronische surveillance.

Orwell

Vormgever So Sang Mun werkte tijdens zijn dienstplicht in Zuid-Korea twee jaar bij een afdeling van de NSA om informatie te onderscheppen. Nu maakt hij het met cryptofonts moeilijker voor overheden om onze persoonlijke data te achterhalen. Zijn bedoelingen zijn vooral politiek: „De surveillancepraktijken van de overheid moeten stoppen.” Zijn lettertypen, hij maakte er zes onder de verzamelnaam ZXX, zijn wel te lezen door mensen maar niet door software zoals de NSA die gebruikt. So Sang Mun voegde lijnen en cijfers toe waardoor symbolen ontstaan waarin letters te herkennen zijn. In een van zijn prachtige grafische tekstpuzzels staat: „Good morning, Mister Orwell.”

Cryptografie komt in vele gedaantes: van het verstoppen van plaatjes in plaatjes, het gebruiken van onzichtbare watermerken, encryptiemachines of geheimtalen. Ook in geluid wordt informatie verstopt, zoals in het computerspel Phonopath (2015) van geluidsontwerper Kevin Regamey. In deze ‘cryptosoundgame’ zitten hints om verder te kunnen spelen. Door goed te luisteren ontdekt de speler bijvoorbeeld dat een geluidselement moet worden versneld (of omgekeerd afgespeeld) zodat het codewoord hoorbaar is waarmee hij naar het volgende niveau kan. Het spel is populair bij musici.

Cryptografie is niet alleen een manier om onze persoonlijke informatie te beschermen, het is ook een creatieve puzzel, een spel waarin kunstenaars hun hartenkreten verpakken voor de goede verstaander. Deze digitale eeuw heeft dit spel meer dan ooit relevant gemaakt voor ons maatschappelijk welzijn. Ook daarom is een wedstrijd als Crypto Design Challenge een welkome uitdaging.