Dubbele gaspijp omzeilt Oekraïne

Het Russische staatsgasbedrijf Gazprom wil de capaciteit voor gasexport naar Europa verdubbelen via de bestaande noordelijke route. Wat zit daarachter en wie doen er mee?

Lassers leggen een gaspijpleiding van Nord Stream aan, die het Zuidelijk Russisch Gasveld verbindt met West-Europa.
Lassers leggen een gaspijpleiding van Nord Stream aan, die het Zuidelijk Russisch Gasveld verbindt met West-Europa. Foto Nord Stream AG

Nord Stream is maar één van de vele aderen waar Russisch gas doorheen vloeit. Maar wel een dikke. Van het Zuidelijk Russisch Gasveld stroomt via de Oostzee miljarden kubieke meters gas naar huishoudens in West-Europa, door twee pijpleidingen van 1.224 kilometer lengte.

Die ader, met een maximale capaciteit van 55 miljard kubieke meter per jaar, moet nog dikker worden. Gazprom is van plan om met een paar Europese energiebedrijven het aantal leidingen van Nord Stream te verdubbelen van twee naar vier, maakte het Russische staatsgasbedrijf vorige week bekend. Geschatte kosten: bijna 10 miljard euro. Gazprom houdt 51 procent van de aandelen in het bedrijf dat de extra leidingen moet gaan trekken. De andere deelnemers zijn het Duitse E.on, het Oostenrijkse ÖMV en het Brits-Nederlandse Shell.

Pijpleidingen zijn politieke statements. De vraag is wat Rusland met dit plan – want meer is het nog niet – precies wil zeggen. En wat willen de anderen ermee? Drie vragen.

1 Waarom wil Gazprom er twee pijpleidingen bij?

Het simpele antwoord is: omdat het meer gas wil leveren aan West-Europa. Nu de gasproductie daar afneemt en de vraag toeneemt, moet er meer van deze „ecofriendly” brandstof naar Europa, schrijft het bedrijf in een verklaring.

Er zal inderdaad meer Russisch gas deze kant opkomen, verwacht Machiel Mulder, hoogleraar energiemarkten aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Zeker nu in Engeland de gasvelden leeg raken.” Nederland, dat zelf 40 miljard kubieke meter per jaar exporteert, heeft vooral Russisch gas nodig om de ambitieuze ‘gasrotonde’ voor opslag en handel te laten slagen.

Het ingewikkelder antwoord is dat de Russische president Poetin Oekraïne als doorvoerland wil uitschakelen. Daar gaat nu ongeveer de helft van het gas naar Europa doorheen, en Poetin vindt dat dat na 2019 helemaal klaar moet zijn.

Maar daarvoor moeten wel nieuwe lijntjes worden getrokken over de kaart van Europa. Nord Stream is zo’n lijntje, net als South Stream. Dat was een pijpleiding die via de Zwarte Zee naar Bulgarije zou lopen. Poetin trok er de stekker uit na klachten van de Europese mededingingsautoriteit, maar het plan leeft voort in het aangepaste Turkish Stream, dat gas naar Turkije moet brengen en verder via Griekenland naar West-Europa.

„Eén van die twee pijpleidingen gaat het niet worden”, zegt energieanalist Sijbren de Jong van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies. Want met Nord Stream én Turkish Stream krijg je overcapaciteit. Reken mee, zegt De Jong. Om Oekraïne te omzeilen, moet je 35 miljard kubieke meter per jaar omleiden. Met de extra leidingen van Nord Stream krijg je er 55 miljard bij. Tel daar het deel van Turkish Stream voor de Europese markt (49 miljard) bij op, en je ziet: dat is veel te veel. Bovendien wordt Nord Stream nu al niet volledig benut.

Gazprom-topman Aleksej Miller zei in de Russische zakenkrant Vedomosti dat de uitbreiding van Nord Stream vooral voor nieuwe klanten is, met name in Groot-Brittannië. Nord Stream en Turkish Stream gaan niet met elkaar concurreren, zei hij. Maar Turkish Stream is nog steeds niet rond, schrijft Vedomosti. Het is, net als Nord Stream 2, alleen nog maar een plan.

2 Waarom komt dit plan nu?

Wat wil dit plan dan zeggen? De verklaring van de bedrijven valt vrijwel samen met het besluit van de EU de sancties tegen Rusland met een half jaar te verlengen. Die verbieden onder meer zaken doen met een aantal Russische banken en bedrijven op de Krim.

Gas is uitgezonderd van de sancties, zegt hoogleraar Mulder. Te belangrijk. Minister Kamp (Economische Zaken, VVD) zei zoiets in mei ook in het tv-programma Nieuwsuur . Ondanks MH17 en de annexatie van de Krim hoopt Kamp „dat er een goede energierelatie kan blijven bestaan”. De Russen, zegt hij, „waren ook een betrouwbare leverancier in tijden dat er spanningen waren tussen Rusland en andere landen. Leveranties zijn altijd door gegaan.”

In de Russische pers wordt het plan voor de uitbreiding gezien als een overwinning voor Rusland. Kijk ons eens zaken doen met Europese bedrijven, ondanks die sancties.

De plannen van Gazprom passen bovendien in een strategisch verhaal van Rusland, zegt De Jong. „De EU wil vasthouden aan Oekraïne als doorvoerland voor gas. Met deze extra gasleidingen zegt Rusland: ‘Hou op, dat heeft geen zin’.” Door afzonderlijke lidstaten en bedrijven voordelen te gunnen, ondermijnt Rusland het gezamenlijke standpunt van de EU, zegt hij. „Verdeel en heers.”

3 Waarom doen deze bedrijven mee?

Leidingen één en twee van Nord Stream zijn gebouwd door Gazprom, het Duitse Wintershall en E.on, het Franse GDF Suez (nu Engie) en de Nederlandse Gasunie. Leiding drie en vier worden gebouwd door Gazprom, Eon, ÖMV en Shell.

Waar is Gasunie gebleven? In mei 2013 tekende Gasunie nog een intentieverklaring met Gazprom over de uitbreiding van Nord Stream. Het Nederlandse staatsbedrijf is „niet benaderd” voor de overeenkomst, laat een woordvoerder weten. Dat zit volgens hem zo: het project zit nog in een stadium waarin producenten en leveranciers kijken of in de markt voldoende vraag is om het haalbaar te maken. In een later stadium, als er echt gebouwd moet worden, „is het heel denkbaar dat wij deelnemen in een consortium”.

En waarom stapt Shell in een pijpleiding naar een veld waar het zelf niks doet? „In het verleden heeft Shell wel vaker geïnvesteerd in pijpleidingen om de ontwikkeling van gasmarkten te versnellen”, laat een woordvoerder weten. „Zo zien we dat ook voor Nord Stream.”

Meebetalen aan een pijpleiding kan deuren openen. Toen Gazprom het in 2007 eens werd met de andere deelnemers over Nord Stream, kon Shell een belang van 9 procent krijgen in de Balgzand Bacton-lijn. Dat is de rechtstreekse gaspijp van Nederland naar Groot-Brittannië waarvan Gasunie meerderheidsaandeelhouder is. Als Shell nu meebetaalt, krijgt het misschien wel meer toegang tot Rusland.

En geld kan Gazprom goed gebruiken. Voor het bedrijf is het moeilijker geworden om op de Europese markt geld op te halen voor grote investeringen. De Europese sancties gelden dan niet voor Gazprom, wel voor de Gazprombank.