De media omarmen de transgender

De media besteden de laatste tijd opvallend veel aandacht aan transgenders. Waar komt deze plotselinge publiciteit vandaan?

En wat vinden transgenders daar zelf van?

Midden in de Rotterdamse Koopgoot stond ze, trillend van de zenuwen, maar vooral van geluk. In een rok. Geboren als man, van binnen altijd al vrouw. Nu heet ze Helene. Ze heeft „heel donkere” depressieve jaren meegemaakt, omdat ze niet kon zijn wie ze is. Op kantoor, Helene Rosbeek is werktuigbouwkundige, kon ze zich niet concentreren door rommelige gedachten over haar identiteit. Ze werd daardoor vaak ontslagen.

Dat extatische moment in de Koopgoot voelde als een bevrijding, al bleef het moeilijk. Daarna begon het: de mensen moesten haar accepteren en zij zichzelf. Rosbeek had ook een echtgenote, die er stuk van was. Ze zijn bij elkaar gebleven. Dit najaar gaat Helene naar een chirurg in Gent voor een geslachtsveranderende operatie.

Iedere maand is ze gastvrouw van een transgenderavond in een buurthuis in Nieuwegein. Vanavond zijn er ongeveer twintig mensen. Ze komen om bij te praten, of omdat ze nergens anders heen durven. Rosbeek kwam ongeveer dertig jaar geleden „uit de kast”. Ze is nu 59. Zó lang kan het duren om te worden wie je bent.

Realistischer geportretteerd

De laatste tijd worden transgenders realistischer geportretteerd in de media. Dat constateert Rosbeek, en verschillende Nederlandse transgenderorganisaties zien het ook. Er is meer ruimte gekomen voor het wezenlijke – hoe het voelt als je met het ‘verkeerde’ geslacht bent geboren. Met als recent belangrijk voorbeeld de onthulling van Bruce Jenner: ex-tienkamper, olympisch kampioen, jarenlang toonbeeld van vleesgeworden Amerikaanse mannelijkheid, later realityster (Keeping up with the Kardashians). Jenner (65) presenteerde zichzelf als Caitlyn in een uitgebreid televisie-interview. En in een diepgravend artikel van tien pagina’s in het julinummer van Vanity Fair. De vraag die centraal staat: hoe leef je met de wetenschap dat je een vrouw bent in een mannenlichaam? Jenner weet het sinds zijn tiende. Een andere belangrijke vraag die in het artikel wordt opgeworpen: als je het zwijgen doorbreekt, hoe gaat de wereld daarmee om?

Nu zie je soms een transgender als onderdeel van het verhaal, in plaats van als extravagante uitzondering. In Orange is the New Black, een Netflix-serie over een vrouwengevangenis, speelt transvrouw Laverne Cox (31) een van de gevangenen. Ze zit vast omdat ze geld stal, voor haar operatie. Cox is het gezicht van ‘the transgender tipping point’, schreef Time vorig jaar. De media omarmen de transgender en de samenleving volgt, bedoelt het blad daarmee. „Laverne Cox heeft het pad vrijgemaakt, ze laat zien dat wij een verhaallijn kunnen hebben, dat we écht mens kunnen zijn”, zegt Trace Lysette in een recent interview in The New York Times. Lysette speelt een yogalerares in Transparent (2014), een bekroonde Amazon-serie die even pijnlijk als grappig is.

In Transparent zie je hoe moeilijk het is om als transvrouw uit de kast te komen. Mort Pfefferma is 68 als hij beseft dat hij moet veranderen. Maura, heet ze daarna. „Betekent dit dat je je voor altijd gaat verkleden als vrouw?” vraagt zijn dochter aan hem. „Ik heb me mijn hele leven juist verkleed als man”, antwoordt Maura.

Identiteit zit niet tussen je benen

„Vroeger ging het op televisie en in verhalen over transgenders heel vaak over ‘het zaakje’, en hoe het er helemaal af ging”, zegt transvrouw Heleen Sammelius van COC Rotterdam. „Of er waren zware documentaires over hormonen. En je had natuurlijk de lollige travestiet.”

Sammelius noemt de Nederlandse docuserie Hij is een zij, met presentator Arie Boomsma, als een belangrijk omslagpunt. „Het gaat over de vraag wat iemand mannelijk of vrouwelijk maakt.” Dat is een onderwerp voor veel transgenders: identiteit zit niet vanaf je geboorte tussen je benen.

Het Nieuwegeinse buurthuis, waar de transgenderavond is, staat midden in een woonwijk. Buiten zie je door een kier in de gordijnen discolampen knipperen. Binnen zitten ongeveer twintig mensen aan de bar, en aan tafels met waxinelichtjes. De fotoreportage van Caitlyn Jenner in Vanity Fair, die op tafel ligt, vinden ze mooi , maar het is niet iets waar iedereen zich mee bezighoudt. Goed dat ze het gesprek aanwakkert, dat wel.

Met transgenders die op een extravagante manier om aandacht vragen van publiek, heeft gastvrouw Helene Rosbeek soms moeite. De manier waarop songfestivalwinnaar Conchita Wurst zich profileert vindt ze bijvoorbeeld lastig. Wurst is een travestiet. „Wat wil ze daar nou mee zeggen?” Zelf wil ze niet in de schijnwerpers staan. „Ik wil opgaan in de mensenmassa, deel uitmaken van de maatschappij”, zegt Rosbeek.

Niet dat ze ervan wakker ligt, maar de Nederlandse De Jopie Parlevliet Show vindt ze heel stigmatiserend. Het is een komisch bedoeld praatprogramma dat RTL4 sinds vorige maand op prime time uitzendt. Cabaretier Richard Groenendijk speelt de grofgebekte Jopie, travestiet, gestoken in mantelpak. Rosbeek: „Er wordt een typetje neergezet. Waarom moet het nou belachelijk worden gemaakt?” Rosbeeks punt is: dat programma draait óók om de hilariteit van een man in vrouwenkleren. Als je jarenlang bezig bent geweest met het accepteren van je identiteit, is dat niet grappig. Het voelt als een stap terug in de genderemancipatie. Net nu het sinds een jaar gemakkelijker is geworden om je geslacht aan te passen in je paspoort en de politiek praat over afschaffing van genderhokjes op formulieren.

Er was ook kritiek op de coming out van Caitlyn Jenner. Moet het per se zo glamoureus allemaal? Zo’n realityster doet het vast voor de aandacht. Voor iemand met geld is het haalbaarder om zichzelf te laten ‘ombouwen’. Dat taalgebruik is trouwens ook een hobbel in de genderemancipatie. Het woord ‘ombouwen’ is de afgelopen weken te vaak gebruikt in de media, vinden transgenderorganisaties. Het suggereert dat het leven voor een transgender één grote maakbare boel is, een soort bouwpakket. Maar aan een ‘transitie’ gaan vaak jaren wikken, wegen en lijden vooraf.

De meeste mensen die in dit verhaal worden genoemd zijn transvrouwen. Ze zijn geboren met het mannelijke geslacht, maar voelen zich vrouw. Ze zijn zich daar op een bepaalde manier naar gaan gedragen, hebben hun uiterlijk aangepast: met of zonder hormonen, met of zonder chirurgie. Want een transvrouw of een transman heeft echt niet altijd een geslachtveranderende operatie gehad.

Een transgender kan ook iemand zijn die „tussen twee polen” beweegt, zoals journalist Mounir Samuel (voorheen Monique) deze maand uitlegde in Jinek. Samuel presenteerde zichzelf als transgender. En hij wilde nog een punt maken: Mounir is niet uitgesproken man of vrouw, maar voelt zich op dit moment man. Gender is fluïde.

Het lijkt op het statement dat popster Miley Cyrus vorige week maakte. Ze lanceerde haar campagne #InstaPride, waarvoor ze foto’s maakt van transgenders en die op Instagram plaatst. In een interview in Time vertelde ze dat zij zelf eigenlijk geen genderlabel wil. „I’m just equal, I’m even.”

Uitgemaakt voor narcist

Net als op de coming out van Caitlyn Jenner kwam ook op het mediaoptreden van Samuel kritiek. „Bizar dat NPO narcistische aansteller Samuel aandacht geeft”, schreef Afshin Ellian bijvoorbeeld in zijn Elsevier-column. „Ze vonden hem een aansteller omdat de mens nu eenmaal graag wil ordenen”, zegt bestuurslid Herman Groen van Transvisie. „Er is een groeiende groep mensen die gewoon zegt: ‘ik ben’, zonder dat verder te definiëren.”

De coming out van Caitlyn Jenner, de campagne van Miley Cyrus en programma’s zoals Hij is een zij, Orange is the New Black en Transparent, veranderen de perceptie, merkt Heleen Sammelius van COC. „In het verleden gebeurde het vaker dat ik in een café stond en dat er vragen werden gesteld: ben jij man geweest? Ben je geopereerd?” Nu krijgen mensen hun nieuwsgierigheid in de media beantwoord. „De transgender wordt minder gezien als een freakshow.”