Nu moeten de leiders het als volwassenen oplossen

De Grieken spelen spelletjes! En ze gedragen zich onvolwassen! Dat was vorige week de teneur in EU-kringen. Maar zo onredelijk was het niet. De meeste economen zouden de Grieken gelijk geven. Komen de partijen er vanavond dan eindelijk uit?

Illustratie Roel Venderbosch
Illustratie Roel Venderbosch Illustratie Roel Venderbosch

Afgaande op de snoeiharde taal van de laatste dagen is de speciaal ingelaste Griekenland-top vandaag gedoemd te mislukken. De Grieken zijn weggezet als „onvolwassen” (door IMF-baas Christine Lagarde) en niet „geloofwaardig” (Eurogroep-voorzitter Jeroen Dijsselbloem). En dat was nadat de Griekse premier Alexis Tsipras EU-plannen van tafel veegde als „irrationeel” en het International Monetair Fonds (IMF) „crimineel” noemde.

Nee, gezellig wordt het vanavond niet in Brussel, waar regeringsleiders bijeenkomen voor wat mogelijk een laatste kans is om een Grieks bankroet en nieuwe onrust in de EU af te wenden. Zijn die Grieken dan écht zo onredelijk? Is het stempel van ‘drammerige pubers’ terecht? Ligt ‘de bal’ – zoals elke EU-beleidsmaker eindeloos herhaalt – bij de Grieken alleen, en bij niemand anders? Nou nee, daar valt wel wat op af te dingen.

Grieks plan viel niet in goede aarde

Athene presenteerde vorige week binnen de Eurogroep van ministers van Financiën een plan dat om drie punten draait: diepe hervormingen; vermindering van de Griekse staatsschuld; en investeringen om de tot stilstand gekomen economie weer toekomstperspectief te geven. De Griekse minister Yanis Varoufakis ging moeilijke thema’s als pensioenen, corruptie en belastingmoraal niet uit de weg en pleitte voor een automatische blokkade van overheidsuitgaven, als die over de schreef dreigen te gaan.

Maar wat op het oog prima ideeën zijn (wat is er tegen perspectief?) viel niet in vruchtbare aarde. Sterker nog: er werd niet over gepraat. Ministers wilden niet meedenken, maar harde toezeggingen over bezuinigingen en hervormingen – alleen dan krijgt Griekenland 7,2 miljard aan noodsteun. De Eurogroep-vergadering werd afgebroken en leidde tot een – wat onvolwassen – jammerklacht over de vermeende Griekse onvolwassenheid. Daarop besloten EU-leiders zelf het heft in handen te nemen en werd de extra top voor vandaag aangekondigd.

Zijn de eurolanden, het IMF en de Europese Centrale Bank (ECB) dan misschien onredelijk? Daar valt óók wat op af te dingen. Tijdens de onderhandelingen in de afgelopen vier maanden deden de drie internationale geldschieters belangrijke concessies. Zo hoeft Griekenland, door de sterk verslechterde economische situatie, aanzienlijk minder hard te bezuinigen dan in eerste instantie werd geëist – een knieval van jewelste. En een verlaging van de relatief torenhoge pensioenkosten in Griekenland met één procent klinkt niet buitensporig.

Belangrijk voor de Grieken: pensioen

In een situatie dat iedereen een punt heeft, maar niemand wil toegeven, is de verleiding om te schelden kennelijk onweerstaanbaar. Dat wordt de echte uitdaging van EU-leiders vanavond: bewijzen dat ze beter zijn dan dat en dit varkentje kunnen wassen. Als volwassenen onder elkaar. De druk is enorm: de run op Griekse banken begint zorgelijke vormen aan te nemen, en totale chaos is in niemands belang. Uiteindelijk zit er een gat van ‘slechts’ 2 miljard euro tussen wat Athene wil en wat de EU eist, maar de struikelblokken zijn hoog en het vertrouwen is laag.

Voor Athene zijn de pensioenen de rode lijn. De linkse regeringspartij Syriza won er in januari de verkiezingen mee. Daaraan tornen is politieke zelfmoord. Bovendien vormen die pensioenen in een land met 27 procent werkeloosheid (en ruim 50 procent onder jongeren) zo’n beetje de laatste bron van inkomsten. De sterk gevoelde solidariteit van werkloze jongeren met hun opa’s en oma’s is niet onbaatzuchtig; het is keihard eigenbelang.

De EU wil geen schuld kwijtschelden

De halsstarrigheid op dit punt komt ook door een ander taboe, bij de eurolanden: kwijtschelding van Griekse schuld. Griekenland is door die gigantische schuld (170 procent van het nationaal inkomen) niet alleen afgesneden van financiële markten, maar ook van het massale opkoopprogramma van staatsobligaties (bekend als Quantitative Easing of QE) dat de ECB in januari inzette om banken te ontlasten. En dat terwijl het er als geen ander euroland baat bij zou hebben.

De Grieken vinden bovendien dat ze buitensporig hard gestraft zijn voor de eurocrisis. Ja, door (vorige) Griekse regeringen is er gelogen over de financiële situatie van het land en ja, het land is door en door corrupt en inefficiënt, maar de Europese munt zelf barstte vanaf de geboorte van de weeffouten – en dat is toch moeilijk toe te schrijven aan Athene alleen. Bovendien is het gros van de EU-noodsteun niet ten goede gekomen aan Griekenland zelf, maar aan het redden van Duitse, Franse en Nederlandse banken die zich in het Zuid-Europese land hadden verslikt.

Er zijn weinig economen die het op deze punten met Griekenland oneens zijn, en ook het IMF, vooral het niet-Europese deel daarvan, vindt dat het rijke Europa eraan moet geloven. Maar voor eurolanden is kwijtschelding tot nu toe onbespreekbaar. Het opent een doos van Pandora. Straks willen alle ‘probleemlanden’ (Spanje, Portugal, Ierland) dat. Zij wijzen ook op de eigen, Griekse verantwoordelijkheid: het EU-medicijn tegen de eurocrisis werkte in andere landen wél, alleen niet in Griekenland, omdat opeenvolgende regeringen in Athene het halfslachtig en soms ronduit dom implementeerden: wel hard snijden, niet hervormen.

Bovendien hebben talrijke EU-politici aan kiezers in eigen land beloofd dat elke cent die naar Griekenland gaat, ruim 200 miljard euro intussen, zal worden terugbetaald. Daarop terugkomen is, tja, politieke zelfmoord.

Maar de EU-leiders zijn óók aan zet

Varoufakis kwam vorige week met een snedig voorstel om dat probleem te omzeilen: verplaats (een deel van) de Griekse schuld aan de ECB naar het tijdens de eurocrisis opgerichte noodfonds ESM. Een boekhoudkundige truc dus, het blijft Griekse schuld, maar wel een ‘swap’ die de ECB formeel in staat stelt om zijn opkoopprogramma alsnog uit te breiden naar Griekse banken. Zoals gezegd: ministers weigerden hierover te praten.

De voortekenen voor de top vanavond zijn niet gunstig. Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, sloot zich vrijdag in een videoboodschap aan bij het klachtenkoor. Hij verweet de Grieken „spelletjes” te spelen en herhaalde dat alles in de eerste plaats afhangt van de Grieken zelf. „We moeten af van elke illusie dat er een magische oplossing gevonden zal worden op het niveau van EU-leiders.”

Maar behalve een van de laatste kansen voor de Grieken, is het dat ook voor de EU-leiders. Vandaag kunnen ze deze kwestie nog meester worden, morgen, als de Griekse banken weer opengaan, misschien niet meer.