India zet yogawapen in

Premier Modi weet India’s aanzien te versterken met de viering van de eerste Internationale Yogadag. Maar sommige moslims zijn er niet gelukkig mee.

Tienduizenden Indiërs, gisteren op de Rajpath in New Delhi (rechtsboven).Premier Modi (links vooraan, rechtsonder) sprak van „een nieuw tijdperk van vrede”.
Tienduizenden Indiërs, gisteren op de Rajpath in New Delhi (rechtsboven).Premier Modi (links vooraan, rechtsonder) sprak van „een nieuw tijdperk van vrede”. Foto’s Manish Swarup/AP, Saurabh Das/AP, AFP

Gisterochtend, vlak na zonsopgang, begon de viering van de eerste Internationale Yogadag, ingesteld door de Verenigde Naties op verzoek van India. „We vieren niet alleen een dag, maar we trainen de menselijke geest voor het begin van een nieuw tijdperk van vrede en vriendschap”, zei premier Narendra Modi vanaf een podium in de Indiase hoofdstad. India’s machtigste man zag uit over een zee van gekleurde matjes en 35.985 yogabeoefenaars die een serie poses en een korte meditatie uitvoerden: een nieuw wereldrecord.

Met ‘wij’ bedoelde Modi India, waar de yoga duizenden jaren geleden ontstond. De dag werd in 192 landen gevierd, maar de Indiase viering was de grootste en trok de meeste media-aandacht. Zoals gepland door de strategen die naarstig werken aan vergroting van de soft power van hun India, dat zo graag een wereldmacht wil zijn.

Vrijdagochtend, half acht. Terwijl ik manmoedig probeerde tienduizenden yogabeoefenaars vóór te blijven die zojuist de generale repetitie hadden afgerond en nu als een menselijke lawine de stad in rolden, matjes onder de arm, om op tijd op school of kantoor te komen, trilde mijn telefoon. Een tekstbericht van het adres AD-YOGA, het derde sinds donderdag, gesteld in het Engels. „Beoefen yoga: het kan je een actief, energiek en positief gevoel geven. Leef het leven ten volle.”

Meteen na de massale sessie van yogadag zelf kregen honderden miljoenen Indiërs een vierde sms’je. Yoga „maakt je jonger”, werd dit keer gemeld, en het creëert „geestelijke controle en een flexibel lichaam”. De tekstberichten waren ondertekend met: Minister van AYUSH, regering van India. India heeft als enige land ter wereld een minister voor yoga. ‘AYUSH’ is de afkorting van zijn departement, waarin de Y staat voor yoga.

De yogaminister verbleekt echter bij de krachten die premier Modi ontplooit om yoga onlosmakelijk te verbinden met India. Modi is een believer. Hij staat om vijf uur ’s ochtends op, doet zijn yogaoefeningen, en gaat aan de slag. Hij heeft aan drie tot vier uur slaap genoeg. „Ik blijf energiek, van ’s ochtends tot ’s nachts”, vertelde Modi zijn fans tijdens een videochatsessie. „Volgens mij zit yoga daarachter, dat ik dagelijks beoefen.”

Slimme strategie

Veel Indiërs zijn enthousiast over hun premier die zomaar een inkijkje geeft in zijn persoonlijke leven. Maar het is onderdeel van een slimme strategie. Modi is nu ruim een jaar aan de macht. Hij streeft ernaar India steviger te profileren op het wereldtoneel, economisch en militair, maar ook op het gebied van de ‘zachte macht’. Het vergaren van soft power – de invloed die een land zich weet te verwerven in het leven van wereldbewoners – blijkt een onverwacht talent van de Indiase premier. Hij propageert Bollywood, boeddhisme, maar vooral de door hem zo geliefde yoga. Of hij nu in Australië op bezoek gaat of in China, steeds komt yoga ter sprake.

Lees ook: Yoga als exportproduct

Het plan voor een Internationale Yogadag, uitgeroepen door de VN, komt van Narendra Modi zelf, schrijft de Hindustan Times, een Indiase kwaliteitskrant,

Het was een meesterzet van Modi. Yoga is misschien wel het belangrijkste exportproduct van India. Niet gemeten in directe inkomsten – die zijn lastig vast te stellen – wel wat imago betreft. En wat voor imago. Waar de Amerikaanse popcultuur – de kern van de soft power van de VS – velen afstoot wegens het egocentrisme en connotaties met drugs en seksualiteit, zullen er weinig hoogwaardigheidsbekleders zijn die yoga zien als iets ‘arrogants’ of ‘een bedreiging voor de goede zeden’. Ook wie yoga beschouwt als zweverige onzin zal er niets ondermijnends in kunnen ontdekken.

Soft power is niet te onderschatten. Het levert welwillendheid op, en die kan zich vertalen in lucratieve contracten.

„Yoga is een onschatbaar geschenk van de aloude traditie van India”, zei Modi in zijn VN-speech. Twee jongens, yogamatjes onder de arm geklemd, vlak voor de generale repetitie. „Yoga is niet van India. Yoga is van iedereen”, zeggen ze beslist. „Maar wij weten het best hoe je het moet beoefenen. Yoga is de eenwording van lichaam, geest en ziel. Dat zit in onze cultuur, in het hindoeïsme.”

Niet alle Indiërs worden enthousiast van Internationale Yogadag. „Ik word er niet goed van”, zegt Rajwati, mijn huishoudster, afkomstig uit de kasteloze sociale onderlaag van dalits. Ze ziet de laatste weken elke vijf minuten yoga-advertenties van de overheid op tv, en op die sms’jes zit ze ook niet te wachten. Ze komt uit een klein dorp in de deelstaat Rajasthan. Toen ze scholier was, zo’n twintig jaar geleden, zag ze ’s ochtends vroeg wel mensen mediteren en yogaposes doen. „Maar dat waren een paar oude mannen. Later kwam er een yoga-instituut in ons dorp. Daar gingen ook jongeren naartoe.”

Strak ingerichte yogastudio

Vraag een hippe Indiër van tussen de twintig en vijfendertig of hij yoga beoefent en de kans is groot dat hij ‘jazeker’ antwoordt. Hij doelt dan op het uitvoeren van asana’s (yogaposes) met de daarbij behorende ademhaling en enige milde meditatietechnieken in een strak ingerichte yogastudio, die in India aan een snelle opmars bezig zijn.

Maar dat is geen oer-yoga. In de razendsnel moderniserende Indiase samenleving is het besef van wat yoga is weggezakt. Zeker bij jongeren uit de almaar groeiende middenklasse, waarvan de toplaag sterk westers georiënteerd is.

De oude spirituele leefwijze is vooral meditatief. Het kent acht elementen, waarvan de fysieke asana uit de moderne yogastudio’s er slechts één is. De andere zeven elementen bestrijken ademhaling, levenshouding en meditatievormen. Die wijsheden, en met name meditatie, waarmee elke hindoe (80 procent van de bevolking van 1,24 miljard) bekend is, vormen een onwrikbaar element van de pan-Indiase cultuur.

De moderne, versimpelde en voor westerlingen geschikt gemaakte vorm van de oude spirituele leefwijze past veel beter bij de hectische moderne samenleving. Je hoeft er niet eerst duizenden pagina’s Sanskriet voor te lezen en jaren in retraite te gaan.

Mijn buurtgenoot Gourav heeft samen met zijn vrouw een yogastudio. „Ik stuur mensen weg die zich bij ons melden omdat ze willen afvallen. Wij willen de mensen het pad van zelfverwezenlijking tonen. Asana’s zijn fysiek, maar ons uiteindelijke doel is spiritueel. Niet een mooi lichaam.” Om dat laatste is het vaak begonnen in Amerika en andere westerse landen.

India zou India niet zijn als er geen controverse ontstond rond de yogadag. Die ging over de vraag of yoga (hindoe)religieus is. India telt zo’n 180 miljoen moslims. Enkele moslimleiders maakten bezwaar tegen het plan yoga in te voeren op overheidsscholen. Met name de zonnegroet (surya namaskar), een belangrijke serie yoga-asana’s, was hun een doorn in het oog: er zijn hindoes die de zon beschouwen als een van de vele uitingen van het goddelijke. De organisatie van de yogadag besloot daarop de zonnegroet uit het programma te halen. Tot woede van radicale hindoes verenigd in de Vishwa Hindu Parishad (VHP). Een andere hindoeorganisatie, de Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), waarin Modi zijn wortels heeft, benadrukte juist dat yoga losstond van religie.

Yoga als de zachtzinnige, ontspannen route van India naar de voorste gelederen op het wereldtoneel. Dat het land de grootste wapenimporteur ter wereld is, vergeten we voor het gemak even. Yoga is inmiddels van iedereen. Maar met de viering van de eerste Internationale Yogadag maakt India duidelijk: dat geschenk aan de wereld, dat kwam van ons.