Opinie

Een revolutionaire app van Holland Festival

Kate Miller-Heidke in de app ‘The Book of Sand’
Kate Miller-Heidke in de app ‘The Book of Sand’

Componist Michel van der Aa kan met aanstekelijk enthousiasme over zijn werk vertellen. De Wereld Draait Door (VARA) vroeg hem al meerdere keren een actuele miniopera te schrijven en daar is hij de ideale man voor.

Zaterdag presenteerde hij in het wekelijkse magazine Holland Festival (NTR/VPRO) zijn duet voor fagot en cassetterecorder en vertelde presentatrice Daphne Bunskoek ook honderduit over zijn app en website The Book of Sand.

Die productie van Holland Festival en Sydney Festival, met ondersteuning van machtige partijen als Google Cultural Institute en BBC The Space, is in vele opzichten een wonder en een cultureel-technologische doorbraak.

Volgens Van der Aa werkten vijftig specialisten aan het realiseren van iets dat nooit eerder is gelukt. Zijn ‘interactieve digitale liederencyclus’ bestaat uit drie niveaus: drie videoclips met een doorlopende zanglijn en een wisselende achtergrond (elektronisch of a capella koor). Maar je kunt als kijker en luisteraar naar de gratis app of website thebookofsand.net zonder enige hapering heen en weer springen tussen de niveaus.

Normaliter kent digitaal beeld altijd enige vertraging, omdat er tijd nodig is om de pixels te laden en te bufferen. Dat veroorzaakt een enigszins kunstmatige ervaring. Maar in The Book of Sand vloei je gewichtloos van het ene niveau naar het andere, en dat met volledig synchroon geluid.

De muziekrecensenten die Van der Aa prezen om zijn gebruik van moderne technieken, leken zich slechts gedeeltelijk te realiseren hoe revolutionair het resultaat was. Niet alleen betoont het Holland Festival onder leiding van Ruth Mackenzie zich een koploper in digitale kunstbeleving, ook inhoudelijk reflecteert Van der Aa, tevens regisseur van de drie films, op vormen van representatie van muziek en beeld.

Geïnspireerd door het literaire labyrint van Jorge Luis Borges laat hij de Australische zangeres Kate Miller-Heidke schrijven met zand. In het bovenste niveau verzamelt ze in een duinlandschap het ruwe materiaal. De middelste laag speelt zich af in een soort laboratorium, waar een gecompliceerde machine het zand op brede transparante stroken afdrukt. De diepste niveau is een keldergewelf, waar de hoofdpersoon zichzelf tegenkomt en de filmstrook een draad van Ariadne is geworden: een levenslijn.

Elk van de films duurt ruim twaalf minuten, maar je kunt er eindeloos in ronddwalen, surfend van de ene naar de andere laag. Buitengewoon vernuftig, zij het niet altijd even praktisch, is een cirkel met een dikke punt in de omtrek, midden in het beeld, waarmee je door de tijd kunt navigeren.

Interactieve kunst, dat is al enige decennia een soort van heilige graal, die ook veel sarcasme pleegt te oogsten. De kunstenaar moet immers zelf keuzes maken, niet de toeschouwer: kunst is tiranniek. Maar Van der Aa is het gelukt om te laten zien dat het wel iets kan opleveren, een artistieke metafoor van ons huidige virtuele bestaan, dat uitnodigt tot zappen en surfen, zonder noodzakelijkerwijs aan de oppervlakte te blijven. Het lijkt wel de kwadratuur van de cirkel.