Open Boek: 'Nederlanders zijn slecht in het lezen van klassiekers'

Wat is de boekensmaak van Sana Valiulina (50)? Haar roman Kinderen van Brezjnev is net genomineerd voor de Opzij Literatuurprijs.

Illustratie Emmelien Stavast
Illustratie Emmelien Stavast Illustratie Emmelien Stavast

Welk boek bent u nu aan het lezen?

„Ik lees eigenlijk altijd vijf, zes boeken tegelijk, in verschillende talen: Russisch, Nederlands, Engels, Italiaans. Ik heb me hier lange tijd schuldig over gevoeld. Om de rommeligheid. Vorig jaar heb ik, zonder concrete aanleiding, besloten dat schuldgevoel uit te zetten. Ik ben al die boeken gewoon gaan zien als één groot leesproject, een wereldboek.”

Waar leest u het liefst?

„’s Ochtends aan tafel, het geeft zo’n prettig opgeruimd gevoel, en ’s avonds liefst in bed, dan schud ik als het ware de wereld van me af en kan ik me helemaal overgeven aan het lezen.”

Welke schrijver benijdt u?

„Marguerite Yourcenar, om allerlei redenen. Ze is vrij oud geworden en heeft zich al die tijd kunnen veranderen. Successchrijvers vinden op een gegeven moment een formule die werkt, die wordt dan eindeloos uitgemolken. Maar niet Yourcenar. Voor haar was een boek geen project. Het was een levensbestemming. Ik benijd haar ook omdat ze autonoom was, en toch zo verbonden met haar tijd. Een prachtige balans. Benijdenswaardig was haar financiële onafhankelijkheid. Ze kwam uit een rijke familie en kon zich permitteren om vóór de kunst te leven en niet van de kunst. Tussen de twintig à dertig jaar heft ze aan Hadrianus’ Gedenkschriften gewerkt, haar fictieve memoires van deze Romeinse keizer. Prachtig.”

Wanneer stopt u met het lezen van een boek?

„Als ik de schrijver doorheb. Vroeger las ik alles braaf uit, maar daar heb ik nu geen tijd meer voor. Ik ben daar vrij hard in.”

Bestaat er een essentieel onderdeel dat iedere goede roman bezit?

„Joseph Brodsky zei eens: ‘een boek moet geschreven worden met de blik naar beneden, en met de stem naar boven’. Dat is mijn maatstaf geworden. Een goede schrijver kijkt naar ‘beneden’, naar de mensen om zich heen, gaat niet zweven. Alles wat hij of zij schrijft vindt zijn oorsprong in de werkelijkheid. Het sluit aan op een gedachte van Elias Canetti: ‘om een goed boek te schrijven moet een schrijver zich verkleinen’. Als hij zich superieur voelt, kan hij niet meevoelen met zijn personages, die worden dan marionetten. De schrijver moet één worden met zijn personages, alleen dan kan hij die compassie voelen en doorgeven aan zijn lezers.

„Die platte werkelijkheid moet vervolgens in relatie komen te staan met ‘boven’. Dat kan God zijn, maar dat hoeft niet. Brodsky doelt eerder op een gelaagdheid. Dat een roman moet gaan over iets dat groter is dan wij.Brodsky wil dat we in de beschrijving van de mens niks schuwen, dat we alle kanten van de mens laten zien. In goede boeken wordt de mens niet veroordeeld of uitgelachen. Omdat, als de omstandigheden daar aanleiding toe geven, je nooit weet hoe je zult eindigen of wat je zult doen. Dat moet je beseffen, vind ik.”

„Goede boeken verkopen ons geen leuke verhalen of pakkende oneliners. Een goed boek gaat over de wezen van de mens. En die is complex.”

Welk boek moet iedere ouder aan zijn kind voorlezen?

„Drie wat mij betreft: Nils Holgerssons wonderbare reis, Pinokkio en de sprookjes van Hans Christian Andersen. De gemene deler is de menswording. Dat gaat niet zomaar: mens worden is hard werken, soms een pijnlijk proces. De wereld is geen lolletje en je moet zien te overleven zonder tot een monster te vervallen. Die worsteling wordt in deze boeken schitterend beschreven. Maar het zijn vooral ook ontzettend leuke en spannende boeken.

Wat is volgens u de beste boekverfilming?

„Sergej Bondartsjoeks zes uur durende verfilming van Oorlog en Vrede uit 1968. Er doen prachtige acteurs mee en de verfilming is zo trouw aan Tolstojs klassieker. De spirituele scenes zijn geweldig in beeld gebracht. Hoe iemand, wanneer Napoleon Moskou binnenvalt, gevangen wordt genomen en naar het vuurpeloton afgevoerd. En dan voelt hij zich opeens oneindig vrij, want hij beseft dat zijn ziel ontsterfelijk is en dat hij helemaal niet vermoord kán worden. En dan begint hij te lachen… Dat is een scene van een huiveringwekkende schoonheid omdat die de innerlijkheid van dat personage zo prachtig blootlegt. En die innerlijkheid wil ik proeven.”

Wat is uw favoriete literaire karakter?

„Ik ben een tijdje in de ban geweest van Italo Zvevo's Bekentenissen van Zeno. Zeno was mijn literaire held: een grappige neuroot die niet in de burgermaatschappij past waarin hij in geperst zat. Hij is de Italiaanse tegenhanger van het hoofdpersonage van De aantekeningen uit de ondergrondse van Dostojevski, maar een stuk leuker, grappiger en sympathieker. Zijn huwelijksaanzoek aan Augusta luidt als volgt: “Ik houd alleen van Ada, haar mooie zus, maar wil met jou trouwen.” En verdomt, het wordt nog een gelukkig huwelijk ook.

„Er is een moment in het boek dat hij niet meer weet hoe hij moet lopen omdat iemand hem net heeft verteld dat zijn benen bij het lopen gebruik maken van iets van 54 spieren. Die scene vind ik nog steeds geweldig.”

Zit er een systeem in uw boekenkasten?

„Ik zou zeggen thematisch-geografisch. In mijn eigen studeerkamer staan de boeken over de Oude Romeinen, Chinezen, Japanner, Russen allemaal bij elkaar.”

Wie is uw favoriete schrijver?

„Fjodor Dostojevski is een schrijver die ik vaak herontdek. Hij is de eerste schrijver die met zijn boeken heeft bewezen dat de mens geen rationeel wezen is. Misdaad en Straf is een direct antwoord op tijdgenoot Tsjernychevsky, die met zijn roman Wat te doen de progressieve rationele mens verheerlijkte. Tsjernychevsky predikte het zogenaamde ‘verstandig egoisme’ als de ultieme oplossing van alle maatschappelijke problemen. De rationele gedachte van Raskolnikov om in Misdaad en straf een oude woekeraarster en haar zuster te vermoorden, lijkt bijna rendementsdenken: hij vermoordt een ‘overbodige’ en ook nog een eens afstotelijke vrouw. Daarmee wordt de moord haast een goede daad. En gunstig voor Raskolnikov, die haar geld goed kan gebruiken. Er zit ook het idee van Übermensch in. Kan ik het of kan ik het niet? Ben ik Napoeleon of ben ik een worm, vraagt hij zich voortdurend af.

„Maar dat utilitarisme blijkt niet op te gaan voor de mens, want Raskolnikov gaat ten onder aan schuldgevoel. En dat staat haaks op het progressieve, rationele denken van Tsjernychevsky. Dostojevski laat zien hoe gevaarlijk ideeën kunnen zijn juist omdat hij van die ideeën mensen maakt van vlees en bloed en hen vervolgens laat handelen.”

Herleest u boeken?

„Ik reinig mijn geest en voedt mijn ziel regelmatig met Jevgeni Onegin, een roman in verzen van Aleksandr Poesjkin. De mooiste liefdesroman ooit geschreven. De onvervuldheid van de liefde en de tragiek van het leven in het algemeen worden hier haast op een luchtige manier beschreven. Poesjkin is voor de poezie, wat Mozart is voor de muziek. Hetzelfde geldt voor zijn proza waarin geen overbodige woord te vinden is. Ieder woord, iedere zin klopt, alles staat op de juiste plek. Heel elegant.”

Wat is het ergste dat u ooit met een boek hebt gedaan?

„Ik ben erg braaf, doe nooit iets geks met boeken. Weggooien vind ik een slechte daad. Als ik boeken niet wil, geef ik ze weg. Aan een kinderboerderij bij mij in de buurt bijvoorbeeld, die op de braderie worden doorverkocht. Of in de zogenaamde boekenschuur op diezelfde boerderij, een oud stalletje. Ik koop daar zelf ook geregeld boeken.”

Over welk onderwerp wilt u in de toekomst nog een boek schrijven?

„Voor mijn komende boek ben ik me aan het verdiepen in het Oude Rome. Maar ik hoop ooit nog een boek te schrijven over kunstenaars en de Russische Revolutie. De meeste kunstenaars hebben die revolutie omarmd. Ik vraag me af hoe dat in zijn werking is gegaan. Sommigen zijn weer bij hun zinnen gekomen, andere gingen meedoen in de communistische propagandamachine, weer anderen zijn omgekomen in de kampen van de Goelag. Ergens kan ik die omarming begrijpen. De oude wereld was verrot en moest vernietigd worden om plaats te maken voor een nieuwe wereld, de nieuwe schepping. Zo werkt het in de kunst, maar maatschappelijk gezien was dat een catastrofe. Hier iets over schrijven is echte een droom.” 

Welke schrijver is ten onrechte in de vergetelheid geraakt?

„Nederlands zijn slecht in het lezen van klassiekers. Simon Vestdijk wordt wat mij betreft te weinig gelezen. Hij is een geoliede schrijver met interessante ideeën en mooi taalgebruik. Geen makkelijke schrijver, door het gebruik van lange zinnen en dat eist heel wat concentratie. Is hij soms te moeilijk voor de twitter-generatie?

„Ook Belcampo verdient meer lezers. Ik vind hem een geweldige schrijver. Hij is zo on-Nederlanders, zo geestig, gek, absurdistisch, zo baldadig. Ik kende hem al voordat ik naar Nederland kwam. Hij is ook in het Russisch vertaald. Belcampo had een niet al te vrolijk mensbeeld en dat spreekt me als een ras Oost-Europese ook aan. 

Wat is het eerste boek dat u als kind las? Dat u zich kunt herinneren tenminste..

„Ik hoorde op jonge leeftijd Antoine de Saint-Exupéry’s De kleine prins die in het Russisch werd voorgelezen op een van de langspeelplaten die we vroeger thuis hadden. Daar heb ik eindeloos naar geluisterd.”

Welk boek hebt u tot uw eigen schande nog niet gelezen?

Don Quichot en Moby-Dick, twee klassieke romans over goed en kwaad. Ik hoop dat het er ooit nog van komt.”

Wat is het eerstvolgende boek dat u gaat lezen?

De faculteit van de onnodige kennis van Youri Dombrovsky. Dat boek is ook in het Nederlands vertaald. Het speelt zich af in de Sovjetunie in de jaren dertig, tijdens archeologische opgravingen in Kazachstan. Dat zijn de somberste jaren uit de Sovjet-geschiedenis, de jaren van de Grote terreur. De archeoloog wordt gearresteerd op valse beschuldigingen. Het boek bestaat uit een eindeloze reeks dialogen die hij met zijn ondervrager voert, waarin de strijd tussen utilitarisme tegen cultuur centraal staat. Waar dienen kennis en cultuur voor? Dat soort vragen roept dit boek op. Het sluit op een raadselachtige manier aan op wat op dit moment belangrijk voor mij is.”