Yoga als exportproduct

De premier doet aan yoga, er is een minister van yoga en het wordt een verplicht schoolvak. Waarom is yoga zo belangrijk voor India? De zachtzinnige route naar wereldmacht.

Een heilige man uit India illustreert de ‘urdhva padmasana’.
Een heilige man uit India illustreert de ‘urdhva padmasana’. Foto Anupam Nath/ AP

‘Dank u wel. Een fijne dag. Namaskar (weest gegroet)”, klinkt het in plechtig Hindi uit de luidsprekers. Tientallen videoschermen tonen een jonge vrouw met gitzwart haar die glimlachend de handen tegen elkaar vouwt en zachtjes knikt met het hoofd. Dit is de Indiase groet die veel westerlingen kennen van hun yoga-klasjes.

Pijlsnel beginnen tienduizenden Indiërs hun yogamatjes op te rollen. Ze hebben zojuist de generale repetitie beëindigd voor hun optreden tijdens de Internationale Yogadag, die morgen wordt gevierd. Het is nog geen half acht ’s ochtends, en de temperatuur is de dertig graden al ruimschoots voorbij. Er moet ook nog gewerkt worden vandaag, en in de kantoren is het een stuk koeler dan hierbuiten, in het centrum van Delhi. Na een half uurtje rustgevende yoga neemt de chaos van de bijna 17 miljoen zielen tellende Indiase hoofdstad het weer over.

India wil zondag de grootste yogaklas ooit houden. Daartoe hopen de organisatoren 45.000 yogabeoefenaren mét matje bijeen te krijgen.

Terwijl ik probeer de massa yogi’s voor te blijven trilt mijn telefoon. Een tekstbericht, in het Engels. Vertaald: ‘Beoefen yoga: het kan je een actief, energiek en positief gevoel geven. Leef het leven ten volle.’ Is getekend: ‘Minister van AYUSH, regering van India’. India heeft als enige land ter wereld een minister voor yoga.

Lees ook: Zoek bewijs voor de helende kracht van yoga

Belangrijker: India heeft als enige land ter wereld een premier die zijn tomeloze energie en zijn grote binnenlandse macht gebruikt om te propageren wat hem zo effectief maakt: yoga. Hij staat om vijf uur ’s ochtends op, doet zijn yogaoefeningen, en gaat aan de slag. Hij heeft aan drie tot vier uur slaap genoeg. „Ik blijf energiek, van ’s ochtends tot ’s nachts”, vertelde Modi zijn fans tijdens een videochatsessie. „Volgens mij zit de yoga daarachter, die ik dagelijks beoefen. Als ik moe ben oefen ik mijn diepe ademhaling en dat verfrist me.”

Het vergaren van soft power

Modi is nu ruim een jaar aan de macht. Hij streeft ernaar India steviger te profileren op het wereldtoneel, niet alleen economisch en militair. Het vergaren van ‘soft power’ – de invloed die een land zich weet te verwerven in de harten en gedachten van wereldbewoners – blijkt een onverwacht talent van India’s premier. Hij propageert Bollywood, boeddhisme, maar vooral het door hem zo geliefde yoga. Of hij nu in Australië op bezoek gaat of in China, steeds komt yoga ter sprake. In China werd hij onlangs ontvangen door kinderen die Tai Chi-oefeningen en yogaposes (asana’s) combineerden. En ook het plan voor een Internationale Yogadag, uitgeroepen door de Verenigde Naties, komt van Narendra Modi zelf.

Het was een meesterzet van Modi. Yoga is zonder twijfel het belangrijkste exportproduct van India. Niet gemeten in directe inkomsten – die zijn lastig vast te stellen – wel wat imago betreft. En wat voor imago. Waar de Amerikaanse popcultuur – de kern van de soft power van de VS – velen afstoot wegens het egocentrisme en connotaties rond drugs en seksualiteit, zullen er weinig hoogwaardigheidsbekleders zijn die yoga zien als iets ‘arrogants’ of als ‘een bedreiging voor de goede zeden’. Ook wie yoga beschouwt als zweverige onzin, zal er niets agressiefs in kunnen ontdekken. Soft power is niet te onderschatten. Het levert welwillendheid op, en die kan zich vertalen in lucratieve verdragen.

Lees ook: Hoe zen ben je in een yoga-outfit van driehonderd euro?

„Yoga is een onschatbaar geschenk van India’s aloude traditie”, zei Modi in zijn VN-speech. Maar hoe Indiaas is het moderne yoga, dat miljoenen beoefenaars kent in de westerse wereld, eigenlijk? Twee jongens, op weg naar de generale repetitie: „Yoga is van iedereen.” Maar, zegt een van hen, terwijl hij zijn wijsvinger heft, „wij weten wél het beste hoe je het moet beoefenen. Yoga is de eenwording van lichaam, geest en ziel. Dat zit in onze cultuur, in het hindoeïsme.”

Ochtendyoga op televisie

De yogapose Baddha Padmasana. Foto Anupam Nath/AP

Niet alle Indiërs worden enthousiast van Internationale Yogadag. „Ik word er niet goed van”, zegt Rajwati, mijn huishoudster, afkomstig uit de kastenloze sociale onderlaag van dalits. Ze ziet de laatste weken elke vijf minuten yoga-advertenties van de overheid op tv. Ze komt uit een klein dorp in de deelstaat Rajastan. Toen ze scholier was, zo’n twintig jaar geleden, zag ze ’s ochtends vroeg wel mensen mediteren en asana’s doen. „Maar dat waren er niet veel. Later kwam er een yoga-instituut in ons dorp. Daar gingen ook jongeren naartoe.”

Yoga, verbonden als het was met de millennia-oude heilige hindoegeschriften (gita’s), verloor gaandeweg zijn aantrekkingskracht in de moderniserende Indiase samenleving. Het was Baba Ramdev, India’s bekendste yogagoeroe, die jaren geleden yoga weer populair maakte. Hij organiseert nog altijd yogakampen waar massa’s Indiërs gratis dagenlang yoga kunnen beoefenen. En op tv geeft hij ochtendyoga. Hij geeft deze zondag samen met premier Modi vanaf een groot podium leiding aan de 45.000 yogabeoefenaars. Enkele jaren geleden kwam in het nieuws dat hij een belastingschuld heeft van ettelijke miljoenen euro’s. Daarover hoor je niets meer. Er wordt zelfs gefluisterd dat zijn schuld is verdampt, omdat Narendra Modi’s regering yoga vrijstelde van omzetbelasting.

Zonnegroet zorgt voor controverse

India zou India niet zijn als er geen controverse ontstond rond de Yogadag. Die ging over de vraag of yoga (hindoe-)religieus is. India telt zo’n 180 miljoen moslims (totale bevolking: 1,24 miljard), en is daarmee het tweede moslimland ter wereld. Enkele moslimleiders maakten bezwaar tegen het plan om yoga in te voeren op overheidsscholen. Met name de zonnegroet (surya namaskar), een belangrijke serie yoga-asana’s, was hun een doorn in het oog: er zijn hindoes die de zon beschouwen als een van de vele uitingen van het goddelijke. De organisatie van de Yogadag besloot daarop de zonnegroet uit het programma te halen. Dat was tegen het zere been van radicale hindoes verenigd in de Vishwa Hindu Parishad (VHP). Een andere hindoe-organisatie, de Rastriya Swayamshevak Sangh (RSS), waarin premier Modi zijn wortels heeft, benadrukte juist dat yoga losstaat van religie.

Yoga als de zachtzinnige, ontspannen route van India naar de voorste gelederen op het wereldtoneel. Een prachtig beeld, maar de realiteit is weerbarstig. Aangekomen bij Rajpath in het centrum van New Delhi, waar de generale repetitie wordt gehouden, passeer ik eerst een haag van reguliere politieagenten, bewapend met lange bamboewapenstokken. Daarna volgt een haag van paramilitaire eenheden, bewapend met automatische geweren. Als ik enthousiast op het Rajpath afsteven, vanwaar het gemurmel opstijgt van tienduizenden yogi’s, krijg ik de schrik van mijn leven. Opeens duiken volledig in het zwart geklede ninja-achtige types op, met kleine geavanceerde machinepistolen. Het zijn Cobra’s, India’s antiterreurcommando’s.

Lees ook: India zet yogawapen in

India zucht onder islamitische terreurdreiging, dus beveiliging is nodig. Maar het streeft ook naar dominantie in de regio van de Indische Oceaan. Je zou het bijna vergeten rond de Internationale Yogadag: India, bakermat der zachtzinnigheid, is momenteel de grootste wapenimporteur ter wereld.