On-Haags, technocratisch typetje

Zijn ingenieuze belastingplan verraste deze week vriend en vijand in de Haagse politiek.

Staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) begin deze maand bij aankomst op het Binnenhof voor de wekelijkse ministerraad. Deze week presenteerde hij de kabinetsplannen voor belastinghervorming
Staatssecretaris Eric Wiebes (Financiën, VVD) begin deze maand bij aankomst op het Binnenhof voor de wekelijkse ministerraad. Deze week presenteerde hij de kabinetsplannen voor belastinghervorming Foto Martijn Beekman/ANP

Met de presentatie van zijn plan voor lastenverlaging en belastinghervorming verblufte staatssecretaris Eric Wiebes van Financiën woensdag oppositiepolitici. De VVD’er deed dat niet alleen met de inhoudelijke en politiek slimme constructie die de coalitiepartijen hadden bekokstoofd, maar ook met zijn springerige en geestdriftige voordracht. Wiebes toonde zich aanstekelijk enthousiast, met veel armgebaren, af en toe een grapje, én zichtbaar geërgerd toen een deel van de cijfers die hij bekendmaakte – de lastenverlichting – gelijktijdig via de NOS de zaal bereikten.

De positieve prognoses over lagere belastingen en hogere werkgelegenheid waren gelekt naar de publieke omroep. En wie anders dan Wiebes zelf had dat kunnen doen? Zo werd door aanwezigen geredeneerd. Maar Wiebes oogde oprecht geïrriteerd. Alsof het politieke spelletje aan hem voorbij ging, zoals de politieke realiteit wel vaker aan hem voorbij lijkt te gaan. Nog weten oppositiepartijen niet of zijn ergernis authentiek was, of dat de hyperintelligente Wiebes ook het politieke acteerwerk stiekem beter beheerst dan wie dan ook.

Eric Wiebes (52) wordt in Den Haag gezien als een politiek vreemde eend. Dat maakt hem, zo zeggen anderen, „verfrissend” en zelfs „een verademing”. Maar ook een wandelend risico. „Zo besloot hij met zijn apolitieke analyse de autosubsidie voor leaserijders aan te pakken”, memoreert een CDA’er. „Dat is een voorstel waar iedereen de ratio van inziet, maar dat politiek explosief is. Hij leek even vergeten dat hij van een partij is die voor de leaserijder dient op te komen.”

Met zijn eigen partij had hij altijd een ambigue relatie. Wiebes sloot zich als student werktuigbouwkunde in Delft aan bij de VVD. Maar „zoals het een betrokken lid betaamt, heb ik een paar keer mijn lidmaatschap opgezegd”, zei hij in 2010 in Het Parool.

Via Shell, consultancybureau McKinsey en een eigen advieskantoor, werd hij elf jaar geleden topambtenaar op het ministerie van Economische Zaken. Laurens Jan Brinkhorst, de toenmalige D66-minister daar, roemt Wiebes als „heel onambtelijk, geestelijk en inhoudelijk zeer onafhankelijk, en met een grote originaliteit”. Maar hij is ook, zegt Brinkhorst, „eigenlijk meer een D66’er”.

In 2005 meldde Wiebes zich echter weer aan bij de VVD, nu om actief te worden. In 2010 werd hij, als niet-Amsterdammer, wethouder in de hoofdstad. VVD-senator Frank de Grave, die zeer over hem te spreken is zegt: ook daar „deed hij soms dingen waarbij VVD’ers de wenkbrauwen fronsten”.

Begin vorig jaar werd Wiebes geroepen om de in ongenade geraakte staatssecretaris Frans Weekers te vervangen. Missie: orde op zaken brengen bij de Belastingdienst en plannen smeden voor een nieuw belastingstelsel.

Het on-Haagse in hem etaleerde hij rap en plots, toen hij in april 2014 een plan afschoot allerlei toeslagen samen te voegen tot één huishoudentoeslag. Dat was een plan waar in de coalitie al overeenstemming over bereikt was en waar een bezuiniging van 1,2 miljard voor stond ingeboekt. Maar Wiebes zei doodleuk: kán niet, het is onuitvoerbaar voor de Belastingdienst.

Een typetje

Het toont volgens betrokkenen dat hij, in tegenstelling tot menig politicus, durft toe te geven dat hij iets niet voor mekaar krijgt. Kamerlid Koolmees (D66) waardeert dat: „Voorheen kregen we slecht nieuws te horen van vakbonden of, anoniem, van medewerkers. Nu van de staatssecretaris zelf.”

Die houding heeft ook positieve weerslag op de 30.000 ambtenaren van de fiscus, zegt directeur Sven Breedijk van de Belastingdienst. „Zijn beleid van openheid over fouten heeft ertoe geleid dat de politiek en ook de media aanmerkelijk minder belangstelling hebben gekregen voor de incidenten. Daarmee houdt hij ons, zo voelen we dat, ook uit de wind.”

Wiebes wordt getypeerd als autonoom en superslim, maar zonder zichtbare arrogantie. „Een typetje”, vindt Jesse Klaver, partijleider van GroenLinks. „Ik kan maar niet bepalen of hij dat nu speelt of niet.” Volgens Brinkhorst heeft hij „iets jongensachtig”. Dat was te zien toen hij woensdag voor de televisiecamera’s verscheen: als een verlegen schooljongen en met een wat zenuwachtige grijns verslikte hij zich in zijn eerste zin.

Een week eerder had hij na een mediaoptreden in de coalitie op zijn kop gekregen. Wiebes had gezegd dat VVD en PvdA „eruit” waren voordat dat formeel zo was. Nu formuleerde hij uiterst voorzichtig.

Juist in zijn communicatie wordt hij door het parlement geprezen. Hij schrijft zijn brieven aan de Kamer zelf, zeker als die over grote onderwerpen gaan. „Dat is echt nieuw”, zegt Klaver van GroenLinks. „En zijn brieven zijn nog grappig ook.” Hij citeert uit het hoofd uit een brief van september. „Een zin als ‘De wig is de draaideurcrimineel van de arbeidsmarkt’ – wie verzint dat?!” Topambtenaar Breedijk moest er ook aan wennen. „Eric wil niet alleen z’n handtekening zetten onder een brief die wij voorbereiden, hij wil er echt zijn stuk van maken.”

Het is nog lang niet gezegd dat Wiebes voor zijn belastingplannen ook noodzakelijke steun van de oppositie krijgt, maar hij heeft in elk geval een ingenieuze constructie opgetuigd waar geen enkele oppositiepartij ongeschonden nee tegen kan zeggen. En hij heeft de op fiscaal gebied ver verwijderde regeringspartijen PvdA en VVD zover gekregen dat ze het eens zijn. Dat lukt hem juist omdat hij niet zo partijpolitiek is, zegt VVD’er Frank de Grave. „Stel je voor dat er voor deze klus een staatssecretaris zat die alleen maar met het VVD-programma in zijn hand beslissingen neemt, dan kom je geen stap verder. Het is wel goed dat hij technocratisch is.”