Dodelijk licht

Zondig is dat, zorgeloos zonnen. Zie de onheilspellende brochures van het KWF: 50.000 gevallen van huidkanker in Nederland! Zelfs doktoren klagen over al die tumoren die door een onnozele lifestyle worden veroorzaakt. Ze krijgen genoeg van hun ongedisciplineerde patiënten, te dik, te lui, roken, en dan ook nog te bruin.

Dat ultraviolette (uv-) straling mutaties in ons DNA veroorzaakt, was al lang bekend. Hoe erg onze huid door de zon wordt gemaltraiteerd, is nu door Engelse onderzoekers uitgezocht. Voor zo’n onderzoek heb je huid nodig en die komt beschikbaar bij ooglidoperaties. Bij het ouder worden zakken oogleden wat uit en als ze te ver zakken moeten ze worden ingekort. Dankzij die operatie bij vier Engelsen kregen de onderzoekers gezonde huid die een leven lang was blootgesteld aan de zon. Ze knipten daar 234 stukjes uit en analyseerden daarvan het DNA.

Eigenlijk hadden de onderzoekers alle mutaties moeten bepalen in alle huidcellen in al hun biopten, maar dat is technisch nog niet uitvoerbaar. De Engelsen keken dus maar naar 74 genen, waarvan al bekend is dat ze betrokken zijn bij huidkanker: genen die de celvermenigvuldiging aanzwengelen. Als die genen ontregeld raken door mutatie, drijven ze een cel richting kanker. Zo vonden de onderzoekers dat minimaal een kwart van alle huidcellen een kankerverwekkende mutatie bevat in zo’n ‘drijvergen’ (of oncogen). Strikt genomen geldt dat alleen voor de vier onderzochte Engelsen met zakkende oogleden in de leeftijd van 55 tot 73 jaar, maar het zal ook wel opgaan voor de gemiddelde oudere Nederlander.

Een huid vol kankerverwekkende mutaties, dat klinkt niet best. Eén mutatie is echter lang niet voldoende om een normale (huid)cel in een kankercel om te zetten. Wel geeft zo’n mutatie in een drijvergen de cel vaak een klein voordeel bij de celvermenigvuldiging. Zo ontstaan klontjes van cellen met dezelfde mutatie, waardoor de kans op een tweede mutatie in een al gemuteerde cel toeneemt.

Dit is ook wat de onderzoekers vinden: de huid zit vol met klontjes van gemuteerde cellen, honderden klontjes per vierkante centimeter, elk klontje ijverig op weg om een tumor te worden. Echte tumoren vonden ze niet. Daar zijn zo’n 5 tot 7 mutaties in dezelfde cel voor nodig.

Hoe zonlicht DNA beschadigt, is al lang bekend. Juist in ons land is daar baanbrekend onderzoek aan gedaan. Beukers en Berends vonden in 1961 in de Technische Universiteit Delft dat de DNA-basen C (cytosine) en T (thymine) onder invloed van uv-straling aan elkaar kunnen plakken, zodat T-T of T-C dimeren ontstaan. Gebeurt dat in DNA dan wordt de wenteltrapstructuur vervormd. De enzymen die het DNA moeten kopiëren houden daar niet van, zodat er kopieerfouten gemaakt worden en er dus mutaties ontstaan.

Ik heb de Delftenaren in de jaren zestig over hun ontdekking horen vertellen tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de DNA-club. Delftse promovendi waren in die tijd nogal rabauwen en ’s avonds, eenmaal aan het bier, wisten ze niet van ophouden. Hun luidruchtigheid werd ook niet getemperd door professor Berends die zelf ook wel van enige ontspanning hield. De leiding van het toen nog christelijke conferentieoord, toepasselijk De Blije Werelt geheten, was verbolgen en had bijna de hele DNA-handel buiten de deur gezet, ontdekking of niet.

Pas later zou blijken hoe storend die T-T-dimeren zijn tijdens de DNA-replicatie. In Rotterdam vonden de genetici Dirk Bootsma en Jan Hoeijmakers dat ons lichaam over efficiënte DNA-reparatie-enzymen beschikt die de dimeren uit ons DNA verwijderen. Ontbreekt zo’n enzym, dan ontstaat een gruwelijke aangeboren ziekte, waarbij zonlicht echt dodelijk is: die kinderen krijgen huidkanker, overal waar de zon hun raakt. Oud word je er niet mee.

Maar ook een normaal reparatiesysteem is niet perfect en wie zongebronsd door het leven wil gaan komt zichzelf tegen. Op gevorderde leeftijd, dat wel, want het duurt even voor een huidcel de 5 à 7 mutaties vergaart die nodig zijn om echt kwaadaardig te worden. Een zwarte huid beschermt, want dat pigment vangt de dodelijke zonnestralen op voor ze diep in de huid de stamcellen kunnen bereiken waaruit tumoren ontstaan. Zo komt het dat vooral de hoofden van oude, bleke, kalende mannen bijdragen aan de 50.000 gevallen van huidkanker in Nederland.

Gelukkig is beginnende huidkanker doorgaans uitstekend te behandelen. De overdaad aan mutaties die de Engelse onderzoekers hebben gevonden laat echter zien dat onze huid niet eeuwig mee gaat. Wie honderd wil worden, doet er goed aan om tijdig een boerka aan te schaffen of om een leven lang obsessief factor 50 te smeren tegen het dodelijke zonlicht.