Zuiden zingt weer We shall overcome

In oudste zwarte kerk van Zuiden werden 9 zwarten vermoord. „We zijn terug in tijd van hate crimes.”

Dominee Sidney Davis gisteren in Charleston bij gebed voor de negen slachtoffers van de moordaanslag.
Dominee Sidney Davis gisteren in Charleston bij gebed voor de negen slachtoffers van de moordaanslag. Foto Chip Somodevilla/Getty Images, AFP

Wie in Charleston woont, is zich bewust van de geschiedenis van de stad. „Als een pendule”, zegt Congreslid Jim Clyburn, „zwiept de stemming hier al eeuwen heen en weer.” Soms is het jaren rustig, zegt Clyburn. „Maar het andere moment voel je dat ons een nieuwe tijd van geweld, een tijd van ellende te wachten staat. Dat gevoel heb ik nu. ”

Clyburn wandelt naar de Emanuel African Methodist Episcopal (AME) Church. Hier, in het centrum van Charleston, schoot de 21-jarige blanke Dylann Roof woensdagavond tijdens een bijbelstudie negen zwarte kerkgangers dood. Clyburn, een prominente zwarte Democraat in Washington, rekent vier slachtoffers tot zijn vrienden. Hij had zijn vrouw mee willen nemen om de kerk te zien, maar ze zit volkomen overstuur thuis. Vooral met dominee en staatssenator Clementa Pinckney, prominent leider in de zwarte gemeenschap van South Carolina, hadden ze veel contact. „De moordenaar moet precies hebben geweten wie hij moest hebben. Ik zie het als terrorisme. We zijn terug in de jaren van de hate crimes tegen zwarten.”

Charleston is niet zomaar een stad. En Emanuel Church is niet zomaar een doelwit. De stad was tot 1865 een centrum van slavenhandel. In Emanuel Church, de eerste zwarte zuidelijke kerk, hielden Afro-Amerikanen hun verboden kerkdiensten. De kerk werd in 1822 in brand gestoken, omdat er een slavenopstand was beraamd. Mother Emanuel, zoals de kerk door de leden genoemd wordt, speelde een hoofdrol in de Burgerrechtenbeweging. Martin Luther King kwam hier spreken, en ook president Barack Obama kende dominee Pinckney goed.

Dat een kerk doelwit was van een (zeer waarschijnlijk) racistische aanslag, maakt de schok des te groter. De locatie doet denken aan de zwarte kerk in Alabama in 1963, toen vier meisjes omkwamen bij een bomaanslag door de Ku Klux Klan. De decennia erop zijn kerken in het zuiden van de VS veel vaker het doelwit geweest van racistisch geweld.

Extreemrechts geweld komt overal in Amerika voor. Het ministerie van Binnenlandse Veiligheid beschouwt extreemrechts terrorisme als een minstens even groot probleem als terreur uit islamitische of extreemlinkse hoek. Volgens de organisatie Southern Poverty Law Center vielen in de VS tussen 2009 en begin 2015 63 doden door terrorisme. Bij bijna de helft ging het om extreemrechts geweld.

Mother Emanuel is op donderdag dicht. De kerk is met lint afgezet. Voorbijgangers leggen bloemen neer, een enkeling knielt neer. De kerken in de omgeving zijn de plekken waar het sociale leven van Charleston zich organiseert. Honderden mensen staan buiten bij Morris Brown AME Church, waar een herdenkingsdienst wordt gehouden. In de brandende zon zingen de bezoekers We shall overcome. In de avond organiseert de 2nd. Presbyterian Church – een blanke kerk, bijna naast Mother Emanuel, een dienst en mars door de stad. Deze avond zitten er blanken en zwarten, de kerk is tot de laatste stoel bezet.

De bezoekers zingen Precious Lord, Take My Hand (een lied met een lading, omdat het Martin Luther Kings lijflied was). De Afro-Amerikaanse dominee Sidney Davis roept de kerkgangers op kalm te blijven, en hun woede te beheersen. „Ook ik moet mezelf inhouden, ik ben ook een man. Hij heeft niet alleen negen mensen iets aangedaan, hij heeft het ons allen aangedaan.” De bezoekers roepen Yeah! Na afloop vallen ze elkaar snikkend in de armen.

Even is de strikte rassenscheiding in South Carolina, die tot heden voortduurt, weg. Zwarte inwoners van Charleston zijn verbaasd dat dominee Pinckney op zijn bijbelstudie, misschien zonder argwaan, een blanke man verwelkomde. South Carolina kent vrije vuurwapenwetten: Dylann Roof, die zich op internet al racistisch uitliet, kon via zijn vader legaal aan een vuurwapen komen. En de staat kent als een van de laatste staten geen wetten tegen hate crimes. President Obama legde in een reactie verband tussen de aanslag en vrije wapenverkoop.

Opvallend is de rust en waardigheid die Charleston bewaart. Net als in april. Toen schoot een blanke agent in North Charleston de zwarte Walter Scott in de rug dood. De beelden daarvan leidden tot demonstraties in het hele land tegen politiegeweld tegen zwarten. „Charleston had een tweede Ferguson kunnen worden”, zegt Denise Cromwell, een gemeenschapsleider in North Charleston, die bevriend was met de vermoorde dominee Pinckney. „Het verschil is dat hier de kerken en organisaties de mensen nog samenbinden.” Clementa Pinckney speelde daar een grote rol in. Hij organiseerde een forumdiscussie in de kerk, ‘requiem voor racisme’, en liep mee met demonstraties.

Cromwell: „Ik ging vandaag naar Mother Emanuel met zoveel woede en pijn. Ik zag dat andere mensen dat ook hadden. Ik wilde het wel uitschreeuwen op straat. Maar na de kerkdienst was ik wat gekalmeerd.”