Zo kijkt Varoufakis naar de wereld

De Griekse minister van Financiën schreef een boek waarin hij het kapitalisme uitlegt aan zijn 11-jarige dochter. Wat schrijft hij?

De Griekse ninister van Financiën Yanis Varoufakis in zijn kantoo. Foto Bloomberg
De Griekse ninister van Financiën Yanis Varoufakis in zijn kantoo. Foto Bloomberg Foto Petros Giannakouris/AP

Het is een vraag die veel Grieken zich de afgelopen jaren – tussen de zorgen om het dagelijks brood door – gesteld zullen hebben: hoe kan het dat economische macht ons hele leven is gaan domineren? Voordat hij minister van Financiën werd, schreef de Griekse econoom Yanis Varoufakis er een boekje over, dat nu in het Nederlands verschenen is.

In het boek richt Varoufakis zich tot zijn dochter Xenia, onder het motto: pas als ik de materie goed aan haar kan uitleggen, weet ik dat ik die zelf ook begrijp. Dat Xenia niet in Griekenland opgroeit, maar bij haar moeder in Sydney, maakt niet uit: het boek gaat niet specifiek over de Griekse crisis, waarover Varoufakis vandaag misschien wel de belangrijkste vergadering uit zijn loopbaan heeft.

Het is zoals in The Matrix, schrijft-ie

De boodschap van het boekje is nog dramatischer dan de Griekse misère. Het vertelt hoe wij allen slaven zijn geworden. Slaven van onze schulden, de banken, het grootkapitaal, de machines die we hebben uitgevonden om het leven juist aangenamer te maken. En hoe de meesten ervoor kiezen om hun ogen ervoor te sluiten.

Niet doen, Xenia, instrueert Varoufakis zijn dochter. Je bent beter dan dat! En hij verwijst naar The Matrix, de film uit 1999 waarin machines de aarde hebben overgenomen en slechts enkele helden weerstand bieden.

In die film, die volgens Varoufakis geschikter is als documentaire dan als sciencefiction, biedt heldenleider Morpheus aan hoofdpersoon Neo de keuze tussen een blauwe en een rode pil. Met de blauwe pil zal alles blijven zoals het is, en zal Neo geloven dat het leven zo hoort te zijn. Maar als hij de rode kiest, zal hij de waarheid leren kennen, hoe gevaarlijk die ook is. Xenia mag kiezen van haar vader, al is het hele boek bedoeld om haar in de richting van de rode te sturen.

Dit is Varoufakis’ waarheid: de mensheid riep de ellende over zichzelf af toen het feodale tijdperk ten einde kwam. De vroegere horigen moesten nu land pachten om voor zichzelf te boeren, en leenden het geld daarvoor van de landheren. Zo kwam schuld aan het begin van de productieketen te staan en werd winst noodzakelijk, om de rente op de lening te betalen.

Bankiers perverteerden dit systeem verder door op grote schaal geld te gaan uitlenen dat niet bestaat. Bankleningen bestaan tegenwoordig maar voor een klein deel uit spaartegoeden, zegt Varoufakis, en voor het grootste deel uit een fictief bedrag dat in de toekomst moet worden afgelost.

Als de bankiers het te bont maken, en te veel leningen niet kunnen worden afgelost, ontstaat er een krach, een crisis, het moment waarop het heden „aan de toekomst moet opbiechten dat het haar niet kan geven wat het haar verschuldigd is”. Dit is het moment waarop de staat te hulp moet schieten. Helaas redt die meestal niet de banken, maar de bankiers, met geld dat wordt afgepakt van de burgers.

En we zitten er middenin!

De bankiers financieren ook de mechanisering van de samenleving. Maar als de machines in handen zijn van een kleine groep, en steeds verder evolueren, worden ze uiteindelijk iedereen de baas, betoogt Varoufakis. Zowel de sloebers die hun arbeid verhuren om de machines te bedienen, als de eigenaren. „Hoe meer we ons ontwikkelen, hoe meer we onbewust het zaad van de komende crisis voeden.” Kortom: The Matrix is overal om ons heen. We zitten er middenin!

Varoufakis’ verdienste is dat hij economie in verband weet te brengen met de rest van de wereld, in plaats van de hele wereld uit te drukken in economie. Dat deed ook Thomas Piketty (Kapitaal in de 21ste eeuw), toen die ervoor pleitte dat economen meer gaan samenwerken met sociologen, historici en andere disciplines. Hun stijlen zijn echter zeer verschillend: Piketty neemt 700 pagina’s de ruimte om een afgewogen verhaal te vertellen, Varoufakis beperkt zich tot 189 heftige, dwingende pagina’s met de nodige uitroeptekens. Maar hij heeft dan ook geen moment te verliezen.