Waarom is Esraa verdwenen?

De 23-jarige fotografe is al ruim twee weken vermist. En ze is niet de enige. Terwijl de autoriteiten doen alsof hun neus bloedt, gebeurt het ondenkbare: kritiek in de media op de president.

Een kennis zou de verdwenen fotografe Esraa al-Taweel – hier op een foto van de Facebook-paginaWhere is Esraa? – hebben gezien in een gevangenis.
Een kennis zou de verdwenen fotografe Esraa al-Taweel – hier op een foto van de Facebook-paginaWhere is Esraa? – hebben gezien in een gevangenis.

In de woonkamer van de familie Al-Taweel, zeven hoog in een flat in Giza, toont het televisiescherm non-stop foto’s van de 23-jarige Esraa. Zo is zij toch nog een beetje aanwezig onder haar zussen en moeder. Esraa al-Taweel, freelance fotografe, verdween spoorloos op 1 juni met haar vrienden Sohaib Mohamed en Amr Mohamed. Het lijkt onderdeel van een nieuwe trend: gedwongen verdwijningen. De vereniging Vrijheid voor de Dapperen telde er sinds april 163. Zegsman Khaled Abdelhamid: „De slachtoffers zijn aanhangers van de Moslimbroederschap, seculiere activisten en mensen die niets met politiek te maken hebben.”

De verdwijningen zijn slechts de laatste ontwikkeling in de golf van repressie sinds de omverwerping van president Morsi in 2013. Die treft niet alleen aanhangers van de verboden Moslimbroederschap, maar ook de activisten die in 2011 de opstand tegen zijn voorganger Mubarak aanvoerden.

Human Rights Watch haalde vorige week nog scherp uit naar Egypte in een rapport naar aanleiding van de eerste verjaardag van de verkiezing van oud-legerleider Sisi tot president. „Het voorbije jaar hebben Sisi en zijn regering een klimaat van bijna totale straffeloosheid gecreëerd voor mensenrechtenschendingen door de ordediensten. Zij hebben een reeks wetten uitgevaardigd die burgerlijke en politieke rechten sterk aan banden leggen, en die de verworvenheden van de opstand van 2011 de facto ongedaan hebben gemaakt.”

Als de familie van een vermiste bij de autoriteiten informeert, krijgen zij vaak te horen dat persoon in kwestie ervandoor is met een minnaar, of is gekidnapt voor losgeld. Dat gebeurt vaker. Esraa’s familie weet beter. Zus Duaa: „We hebben een vriend bij een telecombedrijf laten checken waar Esraa’s telefoon het laatst aan stond. Op het politiebureau van Maadi.”

Als het goed is duiken de vermisten op in een gewone of een militaire rechtbank. Dat gebeurde bij 37 mensen, zegt Abdelhamid. Van 50 staat vast waar ze worden vastgehouden, er is geen aanklacht of dossier. Alle anderen zijn spoorloos, zoals Esraa. Tot een kennis haar dinsdag herkende in de vrouwengevangenis van Kanater, die een andere gedetineerde kwam bezoeken. Tegenover Esraa’s familie blijven de autoriteiten ontkennen dat zij Esraa vasthouden.

Zus Duaa: „Esraa is op 1 juni rond vijf uur opgehaald door Sohaib en Amr. Ze gingen naar Maadi, hingen rond langs de Nijl.” Sohaib en Amr zouden haar later thuis brengen – dat was de gewoonte. Esraa werd in januari 2014 in haar rug geraakt door een politiekogel toen zij verslag deed van een betoging. Ze zat lang in een rolstoel, de laatste tijd redde ze zich met krukken.

Campagne op sociale media

Familie en vrienden begonnen een campagne op sociale media: ‘Waar is Esraa?’ Een tegencampagne beschuldigt Esraa ervan dat zij de woordvoerder was van Studenten tegen de Coup, een beweging die actievoert tegen het regime. Esraa’s familie ontkent dat. „Esraa had haar mening over de gebeurtenissen van 2013”, zegt zus Duaa. „Maar toen zij vorig jaar werd neergeschoten zei ze tegen haar vrienden dat ze zou ophouden met betogen, dat het allemaal geen zin had.”

Sohaib Mohamed kan een connectie zijn. Hij kreeg zeven jaar cel in een proces tegen journalisten van Al-Jazeera. De aanklacht luidde dat hij beelden van betogingen had geleverd aan het verboden Al-Jazeera Mubasher, een zender gespecialiseerd in Egypte. Sohaib was vrij op borgtocht, in afwachting van hoger beroep. Hij meldde zich elke dag bij de politie. Ironie: er is nu een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd omdat hij niet kwam opdagen.

Ook andere vermissingen zijn raadselachtig. Neem Islam Salahadin Atitu, die op 19 mei examen aflegde aan de universiteit van Ain Shams in Kairo, toen mannen in burger hem wegvoerden. Op beelden van beveiligingscamera’s is te zien hoe hij wegloopt en probeert te telefoneren om vervolgens in een auto te worden gestopt.

De dag erop werd zijn lichaam naar het lijkenhuis gebracht: doorzeefd met kogels, sporen van mishandeling. Volgens de autoriteiten is Atitu doodgeschoten bij een inval op een schuilplaats van terroristen die in april een prominent politieman hadden doodgeschoten. „Een leugen gefabriceerd door Binnenlandse Zaken”, stelde de studentenvereniging van de faculteit.

In de maanden na de coup werden zo veel aanhangers van de Moslimbroederschap opgepakt dat de gewone gevangenissen vol zaten. Al snel bleek dat ze naar een geheime militaire gevangenis waren gebracht. De familie van veel recente vermisten tast volledig in het duister. Abdelhamid: „Veiligheidsdiensten lijken een nieuw monster te willen creëren. Onder de noemer: wij zijn tot ergere dingen in staat dan mensen arresteren en veroordelen.”

De gedwongen verdwijningen – in het internationale recht als een misdaad tegen de menselijkheid beschouwd – kunnen een intimidatietechniek zijn. Pressiegroep Egypt Solidarity trekt de vergelijking met de Argentijnse dictatuur in de jaren tachtig.

Maar anders dan toen wordt in de media nu volop gesproken over de vermisten. Esraa’s vader, die in Saoedi-Arabië werkt, is vaak op tv. „Als men beweert dat Esraa bij de Moslimbroederschap zit, moeten ze haar aanklagen”, zei hij in een interview.

De presentator belde nog tijdens de uitzending met Binnenlandse Zaken. Een woordvoerder zei dat Esraa wellicht door een bende was ontvoerd, maar beloofde het binnen twee dagen uit te zoeken. Twee dagen later belde de presentator de woordvoerder terug, opnieuw tijdens de uitzending. Hij kreeg geen antwoord.

De aandacht voor de vermisten tekent de nieuwe openheid in de media, waar sinds enkele maanden openlijk kritiek wordt geuit op Sisi – een jaar geleden ondenkbaar. Vooral het brute politieoptreden krijgt veel aandacht. Politiegeweld was aanleiding voor de opstand van 2011 en dat zijn de Egyptenaren niet vergeten. Begin deze maand heeft Sisi zich zelfs verontschuldigd voor de mensenrechtenschendingen.

„De hysterie van Sisi’s begindagen is weg”, beaamt Abdelhamid. „De media praten weer over het politiegeweld en ook de straat roert zich. Zelfs fervente Sisi-aanhangers beginnen zich af te vragen waar al dat geweld toe dient.” Maar hij betwijfelt of er hervormingen komen. „Daarvoor is eerst een politieke hervorming nodig.”

De kritiek in het Westen op de mensenrechtenschendingen in Egypte lijkt verstomd. Sisi is met alle egards ontvangen in Berlijn en Parijs, waar hij nu gezien wordt als een waarborg voor de stabiliteit. Joe Stork van Human Rights Watch waarschuwt voor die gedachtengang. „Westerse regeringen die in het tijdperk Mubarak de mensenrechten ondergeschikt maakten aan hun relaties met Egypte, lijken bereid die fout opnieuw te maken.”