Knippen en botsen met barok

Het Berlijnse solistenensemble Kaleidoskop laat op het Holland Festival horen dat barokmuziek anders kan. Opgeknipt en doorsneden door nieuwe muziek. Of gespeeld voor publiek dat ligt op grasmatten.

Het Duitse strijkensemble Kaleidoskop zoekt naar nieuwe manieren van muziek beleven.
Het Duitse strijkensemble Kaleidoskop zoekt naar nieuwe manieren van muziek beleven. Foto Adam Berry

Dertien ‘Radialsysteme’, pompstations, werden in de negentiende eeuw aangelegd in een ring om Berlijn. Een aantal is gesloopt, de gebouwen die er nog wel zijn vonden nieuwe, vaak culturele functies. Het monumentale Radialsystem V is sinds 2006 in gebruik als concertzaal. De ligging, pal aan de Spree en met uitzicht op aftandse fabriekshallen waarin nachtclubs schuilen, is Berlijns hip – met een vuurkorf op het terras en een jong publiek voor wie healthfood en hipsterbaard met jaloersmakende vanzelfsprekendheid hand in hand gaan met belangstelling voor wat smaakmakend is in de kunsten.

Vier vermaarde ensembles hebben hier hun thuisbasis: de Akademie für Alte Musik Berlin, Sasha Waltz, Vocalconsort Berlin en, in Nederland nog iets minder bekend, strijkensemble Kaleidoskop. Een ‘solistenensemble’ noemen de musici zich. Ze repeteren in Radialsystem V en geven er concerten als dat financieel haalbaar is: de stad Berlijn subsidieert vooral geïnstitutionaliseerde clubs als de Berliner Philharmoniker en de operahuizen. Vaak is het ensemble dus op reis langs internationale festivals, die de musici omarmen om hun speelkwaliteit en vernieuwende programma’s.

Die experimenteerdrift, zegt artistiek leider Daniella Strasfogel, is onlosmakelijk verbonden met Kaleidoskop. „We begonnen tien jaar geleden als jonge musici die allemaal net klaar waren met studeren en met één been in de beroepspraktijk stonden. Zelf concerten organiseren was aantrekkelijk, omdat we zo konden experimenteren met de vorm. Niet dat we ontevreden waren met het bestaande muziekleven, maar we hadden het gevoel dat het anders, minder vanzelfsprekend en meer interdisciplinair zou kunnen. Nu hoor je dat overal, toen was het nieuw.”

Kaleidoskop begon met een horizon van twee, drie jaar. Geld? Was er niet. Strasfogel: „Maar na drie jaar zonder zekerheid werken vanuit een piepklein, door ons zelf gerund boekingskantoortje in Prenzlauerberg leek er iets van de grond te komen. We kregen erkenning voor wat we deden. Er kwamen uitnodigingen uit het buitenland. Zo is het organisch verder gegroeid, en groeit het nog steeds. Soms gaan er musici weg, en dan komen er weer nieuwe bij. Met elk van hen komen er dan ook weer nieuwe ideeën. Ons ensemble leeft van de individuele inbreng van de musici.”

Matje van vers gras

Inmiddels ligt de oprichting tien jaar in het verleden. De jonge musici van toen zijn gevorderde dertigers, het succes van Kaleidoskop weerspiegelt zich in talrijke optredens. Op het Holland Festival is Kaleidoskop te gast met twee voorstellingen. Er is een concert met Bach en Barber dat je als luisteraar fijnproeft terwijl je op je rug op een matje van vers gras ligt, waardoor de hele zinnelijke beleving anders dan anders is. Daarnaast is er het programma dat hier gaat onder de naam Baroque Revisited en waarin ruimtelijk gespeelde barokmuziek van onder meer Bach, Biber, Muffat en Unico Wilhelm van Wassenaer wordt bewerkt en gekoppeld aan het nieuwe werk Briefe für A.G. van de Berlijnse componiste Sarah Nemtsov (1980).

Baroque Revisited is een samenwerking met de Nederlandse Jumpstart Foundation – een Nederlands privéfonds voor barokinstrumenten, dat zich ten doel stelt zijn instrumentencollectie te laten bespelen door topspelers van de toekomst en die musici ook te coachen. De vier solisten in Baroque Revisited zijn allen verbonden aan Jumpstart. Maar ook Jumpstart zocht nieuwe wegen. Die leidden naar Sarah Nemtsov, die de bestaande stukken barokmuziek bewerkte, verknipte en beplakte tot een nieuw geheel, waarin barok ‘kaleidoscopisch’ wordt afgewisseld met tape en nieuwe muziek.

Nemtsov spreekt bedachtzaam, in wijd meanderende zinnen. „Ik componeer al heel lang, sinds ik een jong kind was. Aanvankelijk was het meer improviseren aan de piano. Mijn blokfluitjuf woonde onder ons, ze was al heel oud en voedde mijn muzikale bewustzijn. Voor haar schreef ik mijn eerste barokke stijlfantasieën. Barok was mijn wereld.”

Voor Baroque Revisited waren Nemtsovs pijlers dat de vier solisten van Jumpstart een rol moesten krijgen. „Ik heb hun gevraagd welke muziek zij het allerliefst spelen en mijn concept van daaruit verder ontwikkeld”, vertelt ze. „Er zaten een paar passacaglia’s [barokke dansvorm in driedelige maatsoort, red.] bij, dus toen heb ik de Passacaglia ungharese van Györg Ligeti toegevoegd. Alles loopt door elkaar. Ik heb gezocht naar innerlijke verwantschappen tussen de stukken en haal die naar voren. Muziek van Muffat en Biber tegelijkertijd, dat lijkt een monsterlijk idee, maar het klinkt veel minder kakofonisch dan je zou denken. De solisten zullen niet het idee hebben dat ze kunnen spelen als in de Barok, maar dat is juist weer wel origineel, want wij leven nu, met oren van nu.”

Overprikkeling

Soms klinken er zoveel lagen over elkaar heen dat het resultaat onaangenaam wordt. Als er daarna dan een ongeschonden stukje barok klinkt, is dat een akoestische verademing. „Dat is precies de bedoeling”, zegt Nemtsov. „Ook in de echte wereld ligt overprikkeling steeds op de loer. Ik laat klankwerelden op elkaar botsen, zoals in het echte leven ook sprake is van parallelle werelden: de echte en de virtuele bijvoorbeeld.”

Nemtsovs eigen taal is abstract, maar „uiteindelijk bepaalt de openheid van het publiek of ze mijn muziek waarderen”, zegt ze. „Het is de pijn van elke avant-gardecomponist dat je je in een niche beweegt die zover afstaat van het publiek.” Maar dat ligt aan het publiek, niet aan de muziek, vindt ze. „Wij hebben thuis geen tv. Maar ik nam mijn dochter wel al als kleuter mee naar verschillende concerten met muziek van Helmut Lachenmann en ze vond het geweldig. Mijn zoontje van zes is sinds zijn tweede dol op Xenakis. Het is maar waar je aan gewend bent.”