Franciscus wordt klimaatactivist

Paus Franciscus neemt ondubbelzinnig stelling tegen klimaatverandering. Hij wil een minder consumptieve levensstijl. Zijn religieuze oproep krijgt in de aanloop naar de klimaattop komende december in Parijs een politieke lading.

Paus Franciscus, in mei 2013, tijdens zijn wekelijkse audiëntie op het Sint-Pietersplein. De kerkvorst roept vandaag in een encycliek op tot actie tegen klimaatverandering en milieuvervuiling.
Paus Franciscus, in mei 2013, tijdens zijn wekelijkse audiëntie op het Sint-Pietersplein. De kerkvorst roept vandaag in een encycliek op tot actie tegen klimaatverandering en milieuvervuiling. Foto Andrew Medichin/AP

In een bewogen oproep die nadrukkelijk niet alleen tot katholieken is gericht, spoort paus Franciscus aan tot een minder consumptieve levensstijl, als de enige manier om klimaatverandering te bestrijden.

Zijn pleidooi is vervat in de vanmiddag gepubliceerde encycliek Laudato si’ , die al vóór verschijning inzet is geworden van een fel debat. Het Vaticaan onderstreept dat het om een theologisch document gaat. Maar de oproep van de paus, die op Twitter zo’n 20 miljoen volgers heeft, krijgt onvermijdelijk een politieke lading.

Het Vaticaan heeft de bisschoppen geïnstrueerd de boodschap van de paus uit te dragen. Verwacht wordt dat de encycliek een belangrijke rol zal spelen in de aanloop naar de grote klimaattop in december in Parijs.

De aarde is „ons gezamenlijk huis”, schrijft de paus in de encycliek, de eerste die volledig van zijn hand is sinds hij in maart 2013 werd gekozen. Franciscus vergelijkt de aarde met een organisme „dat protesteert tegen het onrecht dat we haar aandoen […] We zijn opgegroeid met de idee dat wij haar bezitten en over haar heersen, dat we het recht hebben haar te plunderen. Het geweld dat bestaat in het hart van de mens, verwond door de zonde, uit zich ook in de ziekte die we zien in de aarde, in het water, de lucht en in levende wezens.”

Qua toon en inhoud sluit de encycliek aan bij de eerdere geformuleerde kerkelijke leer hierover. De essentie daarvan is dat God de wereld heeft geschapen en dat mensen namens God de wereld beheren, als rentmeesters.

Paus Johannes Paulus II zei in 1990 al dat het broeikaseffect „een kritieke omvang heeft bereikt”. Zijn opvolger Benedictus XVI had het zo vaak over milieuproblemen dat hij ook wel ‘de groene paus’ werd genoemd.

Net als zijn voorgangers vervat Franciscus zijn stellingname in kritiek op het economische liberalisme en „het technologische paradigma”. Maar hij gaat een paar stappen verder. Hij schrijft dat milieuproblemen allereerst de armen raken. Bovendien onderstreept hij de urgentie van maatregelen tegen klimaatverandering door zijn stellingname te vervatten in een encycliek, een ‘kringbrief’ met bijna kracht van wet. Milieubescherming wordt een religieuze opdracht. „Opeens doe je het niet meer voor de ijsberen, maar doe je het ook voor God”, zei de Amerikaanse religieuze commentator Thomas Reese.

In het eerste hoofdstuk van de encycliek wordt het klimaat omschreven als „een gemeenschappelijk goed”, een complex systeem dat verbonden is met onze eerste levensbehoeften. De paus twijfelt geen moment aan de opwarming van het klimaat en evenmin aan de bijdrage die de mens daaraan levert door de uitstoot van broeikasgassen. Hij liet zich inspireren door klimaatwetenschappers als de Duitser Hans Joachim Schellnhuber, die ook de Duitse regering adviseert en vaak wordt gezien als een alarmistische wetenschapper, de Nederlandse Nobelprijswinnaar Paul Crutzen en de Indiër Veerabhadran Ramanathan.

Ook als aartsbisschop van Buenos Aires uitte hij al jaren grote zorgen over „vernietiging van het milieu” als een groeiend probleem voor armen. Op zijn reis naar de Filippijnen, in januari, zei hij: „Ik denk dat we de natuur te ver hebben uitgebuit. De mens heeft de natuur in het gezicht geslagen.”

Op sommige plaatsen leest de encycliek als een rapport van het IPCC, het wetenschappelijk klimaatpanel van de Verenigde Naties. Dan gaat het over verzuring van de oceanen, voedselketens, stijgende zeespiegels, smeltende ijskappen en vernietigde ecosystemen.

Maar de encycliek plaatst klimaatverandering nadrukkelijk in een ethisch kader, integraal verbonden met sociaal-economische vraagstukken. De paus wijst consumentisme en doorgeschoten kapitalisme aan als hoofdoorzaken van de opwarming. Volgens Franciscus staat „blind geloof in de technologie” een oplossing van het klimaatprobleem juist in de weg. Iedereen moet zich afvragen hoe hij gewetensvol omgaat met de natuur, is zijn boodschap.

Die is niet alleen gericht tot de 1,2 miljard katholieken. „Ons huis wordt geruïneerd, en dat schaadt iedereen, vooral de armsten onder ons”, zei hij op zijn wekelijks audiëntie gisteren. „Ik nodig iedereen uit met open hart dit document te ontvangen.”

In de encycliek roept hij op tot „een nieuwe universele solidariteit”. Dat is een steun in de rug voor milieuorganisaties die pleiten voor een krachtig klimaatakkoord, in december in Parijs. In de VS worden katholieke Republikeinse presidentskandidaten als Marco Rubio en Jeb Bush, die zich beiden sceptisch hebben uitgelaten over klimaatverandering, hierdoor mogelijk gedwongen om stelling te nemen.